Hồng y Richelieu (1585–1642) và Charles-Maurice de Talleyrand (1754–1838) là hai nhà mưu lược nổi tiếng nhất của nước Pháp. Richelieu, thủ tướng của vua Louis XIII, đặt "lợi ích quốc gia" (raison d'état) lên trên cả tôn giáo của chính mình: một hồng y Công giáo liên minh với các nước Tin Lành để kìm nhà Habsburg. Talleyrand phục vụ gần như mọi chế độ của Pháp trong nửa thế kỷ đầy biến động — cách mạng, Napoleon, quân chủ phục hồi — và tại Đại hội Viên đã giúp nước Pháp bại trận giành lại chỗ ngồi giữa các cường quốc. Cả hai đều bị người đương thời vừa nể vừa ghét.
Richelieu: một hồng y phục vụ nhà nước
Lên nắm quyền
Armand Jean du Plessis de Richelieu xuất thân quý tộc nhỏ, làm giám mục Luçon khi còn rất trẻ, được phong hồng y năm 1622 và trở thành thủ tướng (chef du conseil) của Louis XIII từ năm 1624 cho tới khi mất năm 1642. Quan hệ giữa ông và nhà vua không hề êm ả: Louis XIII thất thường, thái hậu Marie de' Medici và nhiều đại quý tộc âm mưu lật ông. Năm 1630, trong sự kiện được gọi là "Ngày của những kẻ bị lừa" (Journée des Dupes), triều đình tưởng Richelieu đã thất sủng — rồi nhà vua lại đứng về phía ông, những kẻ chống đối bị lưu đày.
Ba mục tiêu
Trong tác phẩm được gọi là Di chúc chính trị (viết cho nhà vua, xuất bản sau khi ông mất), Richelieu tự tóm tắt chương trình của mình: phá thế lực chính trị của phái Huguenot (Tin Lành Pháp), hạ uy các đại quý tộc, và nâng thanh thế nước Pháp ở bên ngoài.
| Mục tiêu | Việc đã làm |
|---|---|
| Phái Huguenot | Vây hãm La Rochelle (1627–1628); Hoà ước Alès (1629) tước các thành trì quân sự nhưng vẫn giữ quyền tự do tín ngưỡng |
| Đại quý tộc | Cấm đấu tay đôi, cho phá nhiều thành luỹ không cần thiết, dùng các viên chức do triều đình bổ nhiệm (intendant) để quản địa phương |
| Đối ngoại | Chống nhà Habsburg (Tây Ban Nha và Áo), tài trợ cho Thuỵ Điển theo Hiệp ước Bärwalde (1631), trực tiếp tham chiến Chiến tranh Ba mươi năm từ 1635 |
| Văn hoá | Lập Viện Hàn lâm Pháp (Académie française) năm 1635 |
Lợi ích quốc gia trên hết
Điều khiến người đương thời sửng sốt là một hồng y của Giáo hội Công giáo lại bỏ tiền nuôi quân của vua Thuỵ Điển Gustav II Adolf — người Tin Lành — để đánh nhà Habsburg Công giáo. Với Richelieu, nước Pháp bị nhà Habsburg vây ba mặt là mối nguy lớn hơn mọi khác biệt tôn giáo. Nhà ngoại giao, sử gia Henry Kissinger trong cuốn Diplomacy (1994) coi Richelieu là người khai sinh lối nghĩ "lợi ích quốc gia" của ngoại giao hiện đại.
"Đức ông áo xám"
Bên cạnh Richelieu có một cố vấn thân cận: thầy dòng Capuchin François Leclerc du Tremblay, thường gọi là Cha Joseph. Vì mặc áo dòng màu xám và làm việc phía sau hậu trường, ông được gọi là "éminence grise" — "đức ông áo xám". Từ đó, trong nhiều ngôn ngữ châu Âu, cụm từ này chỉ người nắm quyền lực ngầm phía sau người đứng đầu.
Talleyrand: người sống sót qua mọi chế độ
Một đời đổi chủ
Talleyrand xuất thân đại quý tộc, vì tật ở chân nên bị gia đình đẩy vào con đường tu sĩ và làm giám mục Autun. Ông lại là một trong những người ủng hộ Cách mạng 1789, đề xuất quốc hữu hoá tài sản Giáo hội, rồi bỏ áo tu. Trong năm mươi năm sau đó, ông phục vụ hay đứng gần trung tâm quyền lực dưới nhiều chế độ:
- Bộ trưởng Ngoại giao thời Chấp chính (Directoire) và dưới Napoleon (từ 1799 tới 1807).
- Từ khoảng năm 1808, bí mật liên lạc với Nga và Áo, cho rằng tham vọng của Napoleon sẽ huỷ hoại nước Pháp.
- Năm 1814, góp phần đưa dòng Bourbon trở lại, làm Bộ trưởng Ngoại giao của Louis XVIII.
- Cuối đời, làm đại sứ tại London (1830–1834) dưới thời vua Louis-Philippe, góp phần vào việc các cường quốc công nhận nền độc lập của Bỉ.
Napoleon từng mắng ông là "bùn trong bít tất lụa" — một câu được ghi lại trong nhiều hồi ký — nhưng vẫn dùng ông nhiều năm.
Tại Đại hội Viên
Năm 1814–1815, sau thất bại của Napoleon, các nước thắng trận — Áo, Anh, Nga, Phổ — họp ở Viên để vẽ lại bản đồ châu Âu. Nước Pháp là bên thua. Talleyrand dùng một số lá bài khéo léo:
- Nguyên tắc chính thống: ông lập luận rằng các dòng vua hợp pháp phải được phục hồi — và nước Pháp của Louis XVIII chính là một chế độ hợp pháp, không phải kẻ thù.
- Đứng về phía nước nhỏ: ông đòi các nước nhỏ cũng có tiếng nói, tự biến mình thành người bảo vệ "luật lệ" chứ không phải kẻ xin xỏ.
- Khai thác mâu thuẫn: khi Nga đòi Ba Lan và Phổ đòi Sachsen, Áo và Anh lo ngại. Đầu năm 1815, Talleyrand cùng Áo và Anh ký một hiệp ước mật phòng thủ, đưa Pháp trở lại bàn của các cường quốc.
Chi tiết các thoả thuận ở Viên được trình bày riêng trong bài về Đại hội Viên; ở đây, điều đáng chú ý là cách một bên thua dùng nguyên tắc và mâu thuẫn của bên thắng để giành lại vị thế.
Câu nói không phải của ông
Câu "Đó còn tệ hơn tội ác, đó là một sai lầm" — về vụ Napoleon cho xử tử công tước d'Enghien năm 1804 — thường được gán cho Talleyrand. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người nói thật có lẽ là Antoine Boulay de la Meurthe, hoặc Joseph Fouché; nguồn gốc còn tranh cãi. Talleyrand nổi tiếng tới mức nhiều câu nói sắc sảo của thời ấy đều bị gán cho ông.
Hai kiểu mưu lược
| Richelieu | Talleyrand | |
|---|---|---|
| Trung thành với | Nhà nước Pháp dưới một ông vua | "Nước Pháp" theo cách ông hiểu, qua nhiều chế độ |
| Phong cách | Cứng rắn, tập trung quyền lực | Mềm dẻo, chuyển hướng theo thời cuộc |
| Bị chê | Tàn nhẫn với đối thủ trong nước | Phản trắc, tham tiền, đổi chủ |
| Di sản | Nhà nước tập quyền, ngoại giao "lợi ích quốc gia" | Đưa nước Pháp bại trận trở lại hàng cường quốc |
Góc nhìn hôm nay
Richelieu và Talleyrand thường bị dẫn như biểu tượng của mưu lược lạnh lùng. Đọc kỹ, ta thấy ở họ những bài học có ích hơn: biết phân biệt mục tiêu dài hạn với cảm xúc nhất thời; biết lấy nguyên tắc làm đòn bẩy khi ở thế yếu; và hiểu rằng liên minh thay đổi theo lợi ích. Cũng có bài học ngược: danh tiếng "khôn ngoan nhưng không đáng tin" của Talleyrand theo ông suốt đời và cả sau khi mất. Muốn đọc thêm, chương về Richelieu và về Đại hội Viên trong Diplomacy của Kissinger là điểm khởi đầu dễ tiếp cận; tiểu thuyết Ba chàng lính ngự lâm của Alexandre Dumas cũng vẽ một Richelieu đầy màu sắc — nhưng nhớ đó là tiểu thuyết.
Câu hỏi thường gặp
Hồng y Richelieu là ai?
Richelieu là hồng y Công giáo, thủ tướng của vua Pháp Louis XIII từ 1624 tới 1642. Ông củng cố quyền lực nhà vua, hạn chế thế lực quý tộc và phái Huguenot, và đưa Pháp vào Chiến tranh Ba mươi năm để kìm nhà Habsburg.
Raison d'état nghĩa là gì?
Raison d'état là lợi ích quốc gia, ý rằng hành động của nhà nước được đánh giá theo lợi ích của chính nhà nước hơn là theo tôn giáo hay đạo đức cá nhân. Richelieu được xem là người thực hành tiêu biểu khi liên minh với các nước Tin Lành.
Éminence grise là gì?
Là đức ông áo xám, biệt danh của Cha Joseph, cố vấn thân cận mặc áo dòng xám của Richelieu. Ngày nay cụm từ chỉ người nắm quyền lực ngầm phía sau người đứng đầu.
Talleyrand đã làm gì ở Đại hội Viên?
Đại diện nước Pháp bại trận, Talleyrand dựa vào nguyên tắc chính thống, đứng về phía các nước nhỏ và khai thác mâu thuẫn giữa các nước thắng trận, nhờ đó đưa Pháp trở lại bàn đàm phán của các cường quốc.
Câu tệ hơn tội ác đó là sai lầm có phải của Talleyrand không?
Câu này thường được gán cho Talleyrand, nói về vụ xử tử công tước d'Enghien năm 1804. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người nói có thể là Boulay de la Meurthe hoặc Fouché; nguồn gốc còn tranh cãi.
