Max Weber (1864–1920), nhà xã hội học người Đức, chia quyền uy chính đáng thành ba kiểu: truyền thống (người ta phục tùng vì xưa nay vẫn thế, như với vua cha truyền con nối), uy tín lôi cuốn (phục tùng vì tin vào phẩm chất phi thường của một người) và pháp lý – duy lý (phục tùng luật lệ và chức vụ, không phục tùng con người cụ thể). Câu hỏi Weber đặt ra không phải "ai mạnh nhất" mà "vì sao người ta chấp nhận nghe lệnh".
Quyền lực và quyền uy: hai khái niệm khác nhau
Trong bộ Kinh tế và Xã hội (Wirtschaft und Gesellschaft), do vợ ông là Marianne Weber biên tập và xuất bản sau khi ông mất (1921–1922), Weber phân biệt hai khái niệm:
- Quyền lực (Macht): khả năng một người thực hiện ý muốn của mình trong một quan hệ xã hội, kể cả khi gặp kháng cự. Weber nhận xét khái niệm này "vô định hình" về mặt xã hội học, vì mọi phẩm chất và hoàn cảnh đều có thể tạo ra quyền lực.
- Quyền uy hay sự thống trị (Herrschaft): khả năng một mệnh lệnh có nội dung nhất định được một nhóm người nhất định tuân theo.
Khác biệt nằm ở chỗ quyền uy là quan hệ ổn định, lặp lại. Kẻ cướp chĩa dao có quyền lực trong một khoảnh khắc. Một ông vua, một vị trụ trì hay một viên quan có quyền uy, vì người dưới tuân lệnh một cách thường xuyên, thường là không cần ai dùng vũ lực. Weber cho rằng không hệ thống quyền uy nào bền nếu chỉ dựa vào sợ hãi hay lợi ích; mọi hệ thống đều cố gây dựng niềm tin vào tính chính đáng của mình.
Ba kiểu quyền uy chính đáng
| Truyền thống | Uy tín lôi cuốn | Pháp lý – duy lý | |
|---|---|---|---|
| Người ta tin vào | Sự thiêng liêng của tập tục có từ xưa | Phẩm chất phi thường của một cá nhân | Tính hợp lệ của luật được ban hành đúng thủ tục |
| Phục tùng ai | Người nắm vị trí do tập tục quy định | Chính người có sức lôi cuốn | Chức vụ, không phải người giữ chức |
| Bộ máy | Gia nhân, người thân, chư hầu trung thành | Môn đồ, tuỳ tùng tự nguyện | Bộ máy quan liêu chuyên nghiệp |
| Điểm yếu | Khó thay đổi, phụ thuộc ý riêng người đứng đầu | Không ổn định, khủng hoảng khi người đó mất | Cứng nhắc, vô cảm, "lồng sắt" |
Weber nhấn mạnh đây là những kiểu lý tưởng (Idealtypus): mô hình thuần khiết dùng để phân tích, không phải mô tả một xã hội có thật. Trên thực tế, mọi hệ thống đều pha trộn cả ba.
Quyền uy truyền thống
Đây là kiểu cổ xưa và phổ biến nhất trong lịch sử. Người ta nghe lệnh vua vì vua là con của vua trước, vì tổ tiên đã nghe lệnh như vậy. Người đứng đầu được tự do khá lớn trong phạm vi tập tục cho phép, nhưng nếu đi ngược tập tục thì mất chỗ dựa.
Weber chia nhỏ hơn: chế độ gia trưởng trong gia đình và dòng họ; chế độ gia sản (patrimonial), khi vua cai trị cả nước như quản một gia đình lớn, quan lại là người nhà hoặc người được ban ơn; và cực đoan nhất là chế độ sultan, khi người cai trị gần như tuỳ ý. Trong cuốn Tôn giáo Trung Hoa, ông phân tích nhà nước quan liêu của các triều đại Trung Hoa như một dạng gia sản đặc biệt: có hệ thống khoa cử chọn quan rất sớm, nhưng quan lại vẫn là người của hoàng đế và được đào tạo bằng kinh điển văn chương, không phải chuyên môn kỹ thuật.
Quyền uy uy tín lôi cuốn
Chữ "charisma" Weber mượn từ thần học Kitô giáo, nghĩa gốc là "ân sủng". Người có uy tín lôi cuốn được tin là có phẩm chất phi thường: nhà tiên tri, người anh hùng, thủ lĩnh khởi nghĩa. Người ta theo họ không vì luật hay tập tục, mà vì tin vào chính họ. Weber nêu các nhà tiên tri tôn giáo, những thủ lĩnh chiến binh, và trong lịch sử châu Âu cận đại, Napoleon là ví dụ thường được nhắc.
Kiểu quyền uy này có tính cách mạng: nó phá vỡ tập tục cũ. Câu thường gặp trong lời các nhà tiên tri theo phân tích của Weber là "người xưa có nói… nhưng ta bảo các ngươi". Nhưng nó cũng rất mong manh. Uy tín phải được chứng minh liên tục; thủ lĩnh thất bại mãi thì mất ân sủng.
Thường lệ hoá uy tín
Vấn đề lớn nhất là khi người có uy tín qua đời. Weber gọi quá trình xử lý khủng hoảng ấy là thường lệ hoá uy tín (Veralltäglichung): uy tín được chuyển thành tập tục hoặc thành luật. Các cách thường gặp là chọn người kế nhiệm theo dấu hiệu nào đó, để người tiền nhiệm chỉ định, để môn đồ bầu ra, hoặc cho rằng uy tín truyền qua huyết thống, từ đó đẻ ra một triều đại. Rất nhiều triều đại khởi đầu từ một người có uy tín lôi cuốn rồi chuyển thành quyền uy truyền thống chỉ sau một hai đời.
Quyền uy pháp lý – duy lý và bộ máy quan liêu
Ở kiểu thứ ba, người ta tuân theo luật vì luật được ban hành đúng thủ tục, và tuân theo người giữ chức chỉ trong phạm vi chức vụ cho phép. Khi viên chức về hưu, quyền ra lệnh ở lại với cái ghế. Weber coi đây là đặc trưng của các nhà nước và doanh nghiệp hiện đại.
Hình thức thuần khiết nhất của nó là bộ máy quan liêu. Weber liệt kê các đặc điểm:
- Thẩm quyền được phân định bằng quy tắc.
- Thứ bậc rõ ràng, cấp dưới chịu sự giám sát của cấp trên.
- Mọi việc dựa trên hồ sơ văn bản lưu trữ.
- Viên chức được tuyển theo chuyên môn, thường qua thi cử.
- Viên chức hưởng lương cố định, có con đường thăng tiến, không sở hữu phương tiện làm việc.
- Xử lý công việc phi cá nhân, "không giận, không thiên vị".
Weber cho rằng về kỹ thuật, bộ máy quan liêu vượt trội mọi hình thức tổ chức khác, như máy móc vượt trội so với làm tay. Nhưng ông lo ngại sâu sắc về hệ quả. Trong Đạo đức Tin Lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản, ông dùng hình ảnh một chiếc vỏ cứng như thép bao lấy đời sống con người hiện đại, được Talcott Parsons dịch sang tiếng Anh năm 1930 thành cụm "iron cage" (lồng sắt). Weber sợ một thế giới hiệu quả mà không còn ý nghĩa, đầy những chuyên gia không có tâm hồn.
Weber và định nghĩa nhà nước
Trong bài giảng "Chính trị như một nghề" (Politik als Beruf) ở Munich năm 1919, Weber đưa ra định nghĩa đã thành kinh điển: nhà nước là cộng đồng người đòi được độc quyền sử dụng chính đáng sức mạnh thể chất trong một lãnh thổ nhất định. Chữ quan trọng là "chính đáng". Một băng cướp cũng dùng vũ lực, nhưng không ai thừa nhận quyền ấy của nó. Ba kiểu quyền uy chính là ba cách nhà nước và các thiết chế khác xin được sự thừa nhận đó.
Những phê bình
- Bộ ba của Weber bị cho là bỏ sót những nguồn chính đáng khác, như chính đáng dựa trên kết quả (nhà cầm quyền được chấp nhận vì mang lại ổn định, no ấm) hay dựa trên sự tham gia, đồng thuận.
- Khái niệm uy tín lôi cuốn khó đo: làm sao biết người ta theo một thủ lĩnh vì tin vào phẩm chất phi thường hay vì lợi ích, sợ hãi?
- Mô hình bộ máy quan liêu lý tưởng không tả được những gì diễn ra thật: quan hệ thân quen, quy tắc ngầm, chủ nghĩa hình thức.
Dù vậy, hơn một thế kỷ sau, ba kiểu quyền uy vẫn là điểm khởi đầu của hầu hết giáo trình xã hội học chính trị.
Góc nhìn hôm nay
Khung của Weber dùng được ở quy mô nhỏ. Trong một dòng họ, một hội nhóm hay một công ty gia đình, có thể hỏi: người ta đang nghe lời vì truyền thống, vì một người có sức hút, hay vì quy tắc rõ ràng? Tổ chức dựa vào một người có sức hút sẽ gặp khủng hoảng khi người ấy rút lui, nếu không sớm biến uy tín thành quy tắc. Ngược lại, tổ chức chỉ còn quy tắc mà không còn ý nghĩa thì người ta làm việc như cái máy. Nhận ra mình đang ở kiểu nào giúp thấy trước những rủi ro ấy.
Để đọc: hai bài giảng "Khoa học như một nghề" và "Chính trị như một nghề" ngắn và dễ tiếp cận hơn bộ Kinh tế và Xã hội đồ sộ. Cuốn Đạo đức Tin Lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản đã có bản dịch tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Ba kiểu quyền uy của Max Weber là gì?
Đó là quyền uy truyền thống (dựa trên tập tục có từ xưa), quyền uy uy tín lôi cuốn (dựa trên niềm tin vào phẩm chất phi thường của một người) và quyền uy pháp lý – duy lý (dựa trên luật lệ và chức vụ). Weber trình bày chúng trong bộ Kinh tế và Xã hội.
Quyền lực và quyền uy khác nhau thế nào theo Weber?
Quyền lực là khả năng áp đặt ý muốn kể cả khi bị kháng cự. Quyền uy là khả năng mệnh lệnh được tuân theo một cách ổn định, thường xuyên, dựa trên niềm tin vào tính chính đáng. Mọi quyền uy đều là quyền lực, nhưng không phải quyền lực nào cũng thành quyền uy.
Charisma theo Weber nghĩa là gì?
Weber mượn từ "charisma" (ân sủng) của thần học Kitô giáo để chỉ phẩm chất phi thường mà người theo tin là thủ lĩnh có. Quyền uy dựa trên charisma có sức phá vỡ trật tự cũ nhưng không ổn định, thường gặp khủng hoảng khi người thủ lĩnh mất.
Lồng sắt của Weber là gì?
Đó là hình ảnh Weber dùng cho đời sống hiện đại bị bao bọc bởi tính duy lý và bộ máy quan liêu, hiệu quả nhưng mất ý nghĩa. Cụm "iron cage" là cách Talcott Parsons dịch năm 1930; nguyên văn tiếng Đức gần với "chiếc vỏ cứng như thép".
Định nghĩa nhà nước của Weber là gì?
Trong bài giảng "Chính trị như một nghề" năm 1919, Weber định nghĩa nhà nước là cộng đồng người đòi được độc quyền sử dụng chính đáng sức mạnh thể chất trong một lãnh thổ. Chữ then chốt là "chính đáng": vũ lực phải được thừa nhận là hợp lệ.
