Hoà ước Westphalia là tên gọi chung cho các thoả thuận ký năm 1648 tại hai thành Münster và Osnabrück (vùng Westphalia, nay thuộc Đức), chấm dứt Chiến tranh Ba mươi năm ở Đế quốc La Mã Thần thánh và Chiến tranh Tám mươi năm giữa Tây Ban Nha với Hà Lan. Hoà ước thường được gọi là "khai sinh nguyên tắc chủ quyền quốc gia", nhưng các nhà sử học ngày nay cho rằng cách nói đó phóng đại: văn bản chủ yếu sắp xếp lại tôn giáo, lãnh thổ và quyền của các vương hầu trong lòng đế quốc. Hiểu đúng Westphalia là hiểu cả cái được làm thật lẫn cái huyền thoại đời sau.
Ba mươi năm chiến tranh và một châu Âu kiệt sức
Chiến tranh Ba mươi năm (1618–1648) bắt đầu từ xung đột tôn giáo ở Bohemia, rồi lan thành cuộc chiến của gần như mọi cường quốc châu Âu trên đất các bang Đức: hoàng đế nhà Habsburg, các vương hầu Tin Lành và Công giáo, Đan Mạch, Thuỵ Điển, Pháp, Tây Ban Nha. Đến cuối, động cơ tôn giáo đã nhường chỗ cho tranh giành quyền lực: nước Pháp Công giáo do hồng y Richelieu điều hành lại đứng về phe Tin Lành để chống nhà Habsburg.
Thiệt hại về người rất nặng. Nhiều vùng của Đức mất một phần lớn dân số vì chiến tranh, dịch bệnh và nạn đói; con số chính xác còn tranh luận, nhưng ước tính phổ biến là dân số các bang Đức giảm khoảng một phần năm đến một phần ba. Sự kiệt sức chung là động lực chính để ngồi vào bàn.
Một hội nghị không giống ai: hai thành, năm năm
Đàm phán chính thức bắt đầu khoảng năm 1643–1644 và kéo dài gần năm năm, trong khi chiến sự vẫn tiếp tục. Điều này khiến cán cân trên bàn thay đổi theo từng trận đánh ngoài chiến trường.
Hội nghị chia làm hai nơi cách nhau khoảng năm mươi cây số, phần lớn vì chuyện tôn giáo và thứ bậc:
- Münster: hoàng đế đàm phán với Pháp, có sứ thần của Giáo hoàng và Venice làm trung gian. Tây Ban Nha và Hà Lan cũng ký hoà ước riêng ở đây.
- Osnabrück: hoàng đế đàm phán với Thuỵ Điển và các vương hầu Tin Lành.
Có hơn một trăm phái đoàn tham dự, đại diện cho các vương quốc, công quốc, giáo phận, thành phố tự do. Rất nhiều thời gian bị tiêu vào chuyện nghi thức: ai bước vào phòng trước, ai ngồi ghế nào, ai được gọi bằng tước hiệu gì. Những tranh cãi tưởng vụn vặt ấy thực chất là tranh cãi về thứ bậc quyền lực, vì ai được đối xử như ngang hàng với vua thì được ngầm công nhận là có chủ quyền.
Các văn bản và mốc ký kết
| Văn bản | Ngày ký | Các bên chính |
|---|---|---|
| Hoà ước Münster (Tây Ban Nha – Hà Lan) | 30/1/1648, phê chuẩn tháng 5/1648 | Vua Tây Ban Nha và Cộng hoà Bảy tỉnh Hà Lan |
| Hoà ước Osnabrück | 24/10/1648 | Hoàng đế, Thuỵ Điển và các bang của đế quốc |
| Hoà ước Münster (Đế quốc – Pháp) | 24/10/1648 | Hoàng đế, Pháp và các bang của đế quốc |
Lưu ý: chiến tranh giữa Pháp và Tây Ban Nha không kết thúc ở Westphalia mà kéo dài tới hoà ước Pyrenees năm 1659.
Nội dung chính
Tôn giáo
Hoà ước xác nhận lại hoà ước Augsburg năm 1555, theo đó vương hầu được chọn tôn giáo cho lãnh địa của mình, và mở rộng quyền này cho phái Calvin bên cạnh Công giáo và Luther. Nhưng nó cũng hạn chế quyền ấy: lấy năm 1624 làm "năm chuẩn" để xác định tài sản giáo hội và tình trạng tôn giáo, và cho phép thần dân khác đạo với vương hầu được thờ phụng riêng tư, không bị ép cải đạo hay trục xuất ngay. Đây là bước lùi của nguyên tắc "đất của ai thì đạo của người ấy", không phải sự củng cố nó.
Lãnh thổ
- Pháp: được xác nhận giữ ba giáo phận Metz, Toul, Verdun và nhận nhiều quyền lợi của nhà Habsburg ở vùng Alsace.
- Thuỵ Điển: nhận Tây Pomerania, thành Wismar, các giáo phận Bremen và Verden, một khoản bồi thường lớn, và có ghế trong nghị viện đế quốc.
- Brandenburg: nhận Đông Pomerania và vài giáo phận, mầm mống cho nước Phổ sau này.
- Bavaria: giữ vùng Thượng Palatinate và tước tuyển hầu; một tước tuyển hầu thứ tám được lập cho dòng Palatinate để hai bên cùng có phần.
- Hà Lan: được Tây Ban Nha công nhận độc lập; liên bang Thuỵ Sĩ được chính thức miễn khỏi thẩm quyền của đế quốc.
Quyền của các bang trong đế quốc
Các bang của Đế quốc La Mã Thần thánh được xác nhận quyền tự quản rộng rãi trong lãnh địa, và được phép ký liên minh với nước ngoài, miễn là không nhằm chống lại hoàng đế và đế quốc. Quyền lực trung ương của hoàng đế bị giới hạn rõ rệt, đế quốc trở thành một liên hiệp lỏng lẻo nhiều hơn là một nhà nước.
Westphalia có thật sự "khai sinh chủ quyền"?
Trong sách giáo khoa quan hệ quốc tế, cụm từ "trật tự Westphalia" thường được dùng để chỉ hệ thống các quốc gia có chủ quyền, bình đẳng về pháp lý, không can thiệp vào nội bộ nhau. Nhiều nhà sử học đã chỉ ra mấy điểm cần đính chính:
- Văn bản không nói nhiều về chủ quyền theo nghĩa hiện đại. Nó dùng ngôn ngữ của quyền lợi phong kiến và quyền lãnh địa trong đế quốc.
- Hoà ước thực ra cho phép can thiệp. Pháp và Thuỵ Điển được ghi là bên bảo đảm hoà ước, nghĩa là có cơ sở pháp lý để can thiệp vào công việc của đế quốc nếu hoà ước bị vi phạm.
- Các bang Đức không thành quốc gia độc lập. Đế quốc vẫn tồn tại thêm một thế kỷ rưỡi, tới năm 1806.
- Ý niệm chủ quyền có trước đó. Jean Bodin đã viết về chủ quyền từ năm 1576.
Nhà nghiên cứu Andreas Osiander và một số học giả khác gọi "huyền thoại Westphalia" là sản phẩm của các nhà luật học thế kỷ 19 và 20, những người cần một mốc khởi đầu gọn gàng cho câu chuyện về hệ thống quốc gia. Điều Westphalia làm thật là chứng minh rằng các nhà nước khác tôn giáo có thể thương lượng một trật tự chung mà không cần một quyền lực tôn giáo đứng trên.
Giáo hoàng Innocent X không hài lòng: ông ra sắc chỉ Zelo domus Dei phản đối các điều khoản tôn giáo, nhưng các bên ký phớt lờ. Chi tiết này mới thực sự cho thấy bước ngoặt: lời của Rôma không còn quyết định được hoà bình ở châu Âu.
Bài học về đàm phán từ Westphalia
- Đàm phán trong khi vẫn đánh. Mỗi chiến thắng ngoài chiến trường lại làm thay đổi yêu sách trên bàn. Đó là lý do hội nghị kéo dài tới năm năm.
- Nghi thức là một phần của nội dung. Tranh cãi chỗ ngồi là tranh cãi về địa vị. Ai được đối xử ngang hàng thì đã giành được nửa phần yêu sách.
- Chia để mọi bên có phần. Việc lập thêm một tước tuyển hầu thứ tám là cách cổ điển để giải một tranh chấp không thể chia đôi.
- Bảo đảm bằng bên thứ ba. Việc Pháp, Thuỵ Điển làm bên bảo đảm vừa giữ hoà ước, vừa trao cho họ quyền ảnh hưởng lâu dài.
Muốn tìm hiểu thêm
Ở Münster, Phòng Hoà bình (Friedenssaal) trong toà thị chính vẫn còn, nơi diễn ra lễ tuyên thệ hoà ước Tây Ban Nha – Hà Lan; Osnabrück cũng có một phòng hoà bình trong toà thị chính. Bức tranh của Gerard ter Borch vẽ lễ tuyên thệ ở Münster thuộc Phòng trưng bày Quốc gia London. Sách nên đọc: Europe's Tragedy của Peter H. Wilson về cuộc chiến, và bài viết của Andreas Osiander "Sovereignty, International Relations, and the Westphalian Myth" (2001) về huyền thoại chủ quyền.
Câu hỏi thường gặp
Hoà ước Westphalia được ký năm nào?
Các văn bản chính được ký năm 1648: hoà ước Tây Ban Nha – Hà Lan ngày 30 tháng 1 ở Münster, còn hai hoà ước Osnabrück và Münster của hoàng đế với Thuỵ Điển và Pháp được ký ngày 24 tháng 10. Đàm phán đã kéo dài từ khoảng năm 1643–1644.
Hoà ước Westphalia chấm dứt cuộc chiến nào?
Hoà ước chấm dứt Chiến tranh Ba mươi năm (1618–1648) trong Đế quốc La Mã Thần thánh và Chiến tranh Tám mươi năm giữa Tây Ban Nha với Hà Lan. Chiến tranh Pháp – Tây Ban Nha còn kéo dài tới năm 1659.
Chủ quyền Westphalia là gì?
Đó là cách gọi của giới quan hệ quốc tế cho nguyên tắc mỗi quốc gia có quyền tối cao trên lãnh thổ của mình và các nước không can thiệp vào nội bộ nhau. Nhiều nhà sử học cho rằng gán nguyên tắc này cho hoà ước 1648 là phóng đại, vì văn bản thực tế còn cho phép Pháp và Thuỵ Điển can thiệp với tư cách bên bảo đảm.
Ai được lợi nhiều nhất từ hoà ước Westphalia?
Pháp và Thuỵ Điển nhận thêm lãnh thổ và quyền ảnh hưởng trong đế quốc; Hà Lan được công nhận độc lập. Các vương hầu Đức có thêm quyền tự quản, còn quyền lực của hoàng đế nhà Habsburg bị thu hẹp.
Vì sao hội nghị Westphalia diễn ra ở hai thành phố?
Chủ yếu vì vấn đề tôn giáo và thứ bậc: phe Công giáo và trung gian của Giáo hoàng tập trung ở Münster, phe Tin Lành với Thuỵ Điển ở Osnabrück. Tách hai nơi giúp tránh nhiều tranh cãi về nghi thức và ai đứng trên ai.
