Trương Lương và Tiêu Hà là hai trong "Hán sơ tam kiệt" — ba người giúp Lưu Bang từ một viên đình trưởng trở thành Hán Cao Tổ, lập nên nhà Hán năm 202 TCN. Trương Lương là người bày mưu "trong màn trướng mà quyết thắng ngoài nghìn dặm", còn Tiêu Hà là người giữ hậu phương, lo lương thảo, dựng luật lệ. Hai người bổ sung cho nhau, và cũng cho thấy hai cách khác nhau để sống sót bên cạnh một người đứng đầu đa nghi: Trương Lương rút lui, Tiêu Hà tự làm xấu mình.
Lời đánh giá của Lưu Bang
Theo Sử ký ("Cao Tổ bản kỷ"), sau khi thống nhất thiên hạ, Lưu Bang bày tiệc và hỏi các tướng vì sao mình thắng Hạng Vũ. Ông tự trả lời bằng một đoạn nổi tiếng: bày mưu trong trướng mà quyết thắng ngoài nghìn dặm, ta không bằng Tử Phòng (Trương Lương); giữ nước, vỗ về trăm họ, cấp lương thảo không dứt, ta không bằng Tiêu Hà; thống lĩnh trăm vạn quân, đánh là thắng, công là lấy, ta không bằng Hàn Tín. Ba người ấy đều là bậc kiệt xuất, ta dùng được họ, đó là lý do ta có thiên hạ. Hạng Vũ có một Phạm Tăng mà không dùng nổi, vì thế bị ta bắt.
Đoạn này thường được dẫn như bài học kinh điển về dùng người: người đứng đầu không cần giỏi hơn mọi người ở mọi việc, mà cần biết ai giỏi việc gì và để họ làm.
Trương Lương: từ thích khách đến quân sư
Vụ ám sát ở Bác Lãng Sa
Trương Lương, tự Tử Phòng, xuất thân từ gia đình năm đời làm tướng quốc nước Hàn. Khi Tần diệt Hàn, ông dốc hết gia sản tìm người báo thù. Năm 218 TCN, ông cùng một lực sĩ mai phục ở Bác Lãng Sa, ném chuỳ sắt vào đoàn xe của Tần Thuỷ Hoàng, nhưng trúng nhầm xe tuỳ tùng. Ông phải đổi tên trốn tránh ở Hạ Bi.
Ông già trên cầu: một truyền thuyết
Sử ký kể ở Hạ Bi, Trương Lương gặp một ông già trên cầu cố ý đánh rơi giày xuống dưới, bảo ông nhặt và xỏ giày cho mình. Trương Lương nén giận làm theo. Ông già hẹn ông năm ngày sau gặp lại; hai lần ông tới muộn hơn ông già, bị mắng; lần thứ ba ông tới từ nửa đêm. Ông già trao cho ông một cuốn binh thư, tự xưng là Hoàng Thạch Công. Đây là đoạn mang màu truyền thuyết rõ rệt, nhưng ý nghĩa thì người đời sau luôn nhớ: người làm việc lớn phải biết nhẫn.
Những mưu kế quyết định
- Hồng Môn yến (206 TCN): khi Hạng Vũ mở tiệc định giết Lưu Bang, Trương Lương cùng Phàn Khoái xoay xở để Lưu Bang thoát thân, còn ông ở lại dâng lễ tạ.
- Đốt sạn đạo: khi Lưu Bang bị phong vào đất Hán Trung hẻo lánh, Trương Lương khuyên đốt đường ván gỗ dựng men vách núi, tỏ ý không trở ra, để Hạng Vũ yên tâm.
- Tám lý do không lập lại sáu nước: khi có người khuyên Lưu Bang phong lại hậu duệ sáu nước cũ để lấy lòng, Trương Lương mượn đôi đũa trên mâm cơm để vạch tám lý do phản đối — vì làm thế các mưu sĩ sẽ về phò chủ cũ, Lưu Bang mất người.
- Phong Ung Xỉ: sau khi lập nước, các tướng xì xào vì chưa được phong. Trương Lương khuyên phong trước cho Ung Xỉ — người Lưu Bang ghét nhất. Các tướng thấy vậy yên lòng: đến Ung Xỉ còn được phong, mình lo gì.
Rút lui
Lưu Bang muốn phong cho Trương Lương ba vạn hộ ở đất Tề. Ông từ chối, chỉ xin đất Lưu — nơi lần đầu ông gặp Lưu Bang — và được phong Lưu hầu. Về sau ông tuyên bố muốn bỏ việc đời, theo Xích Tùng Tử học đạo tiên, ăn kiêng, tĩnh dưỡng. Ông mất năm 186 TCN, giữ trọn danh tiếng.
Tiêu Hà: người giữ hậu phương
Những tấm bản đồ ở Hàm Dương
Năm 207 TCN, khi quân Lưu Bang tiến vào kinh đô Hàm Dương của Tần, các tướng tranh nhau vào kho vàng bạc. Tiêu Hà thì vào phủ thừa tướng và ngự sử, thu giữ luật lệnh, bản đồ, sổ sách của nhà Tần. Nhờ thế, Lưu Bang biết rõ địa thế hiểm yếu, số dân từng vùng, chỗ mạnh chỗ yếu của thiên hạ. Đây là một trong những quyết định "ít ai thấy" có giá trị nhất của cả cuộc chiến: thông tin quý hơn vàng.
Tiến cử Hàn Tín
Hàn Tín lúc đầu không được trọng dụng, bỏ trốn. Tiêu Hà không kịp báo, đuổi theo ngay trong đêm — tích "Tiêu Hà dưới trăng đuổi Hàn Tín" mà các vở tuồng, kịch hát hay diễn. Ông thuyết phục Lưu Bang phong Hàn Tín làm đại tướng.
Cung cấp không ngừng
Suốt những năm Lưu Bang giao chiến với Hạng Vũ, Tiêu Hà ở lại Quan Trung, giữ yên dân, thu thuế, đưa lương và quân bổ sung ra mặt trận. Nhiều lần Lưu Bang thua trận mất hết quân, đều nhờ Tiêu Hà gửi người tới. Khi luận công, Lưu Bang xếp Tiêu Hà đứng đầu. Các tướng phản đối, nói mình xông pha trận mạc còn Tiêu Hà chỉ cầm bút. Lưu Bang ví: đi săn, con chó đuổi bắt thú, còn người chỉ cho chó đuổi là thợ săn; các ông là công của chó, Tiêu Hà là công của người.
Hai cách sống bên cạnh quyền lực
| Trương Lương | Tiêu Hà | |
|---|---|---|
| Vai trò | Mưu lược, đối ngoại, quyết sách lớn | Hậu cần, hành chính, luật lệ |
| Sau khi thành công | Nhận đất nhỏ, xin lui về tu đạo | Ở lại làm tướng quốc, giữ bộ máy |
| Cách tránh nghi kỵ | Rút khỏi trung tâm quyền lực | Theo lời khuyên của môn khách, mua ruộng rẻ của dân để mang tiếng xấu, cho vua yên tâm ông không mưu lấy lòng dân |
| Kết cục | Mất bình yên, giữ trọn danh | Từng bị bắt giam một lần, nhưng được tha, mất năm 193 TCN khi vẫn làm tướng quốc |
Tiêu Hà cũng có mặt tối. Khi Lã hậu muốn trừ Hàn Tín, chính Tiêu Hà bày kế lừa Hàn Tín vào cung để bị giết. Người đời có câu "thành dã Tiêu Hà, bại dã Tiêu Hà" — nên cũng vì Tiêu Hà, hỏng cũng vì Tiêu Hà. Người dựng sự nghiệp cho Hàn Tín và người kết thúc nó là một.
Tiêu quy Tào tuỳ
Khi Tiêu Hà mất, Tào Tham kế nhiệm làm tướng quốc. Tào Tham giữ nguyên mọi phép tắc Tiêu Hà đã đặt, không sửa đổi gì, ngày ngày uống rượu. Vua Hán Huệ đế trách, Tào Tham hỏi: bệ hạ so với Cao Tổ ai hơn? Thần so với Tiêu Hà ai hơn? Cao Tổ và Tiêu Hà đã định thiên hạ, phép tắc đã rõ, bệ hạ ngồi yên, bọn thần giữ chức, theo đó không sai là được. Thành ngữ "Tiêu quy Tào tuỳ" — Tiêu Hà đặt quy củ, Tào Tham theo — ra đời từ đó, chỉ việc người sau giữ đúng nền nếp tốt của người trước.
Góc nhìn hôm nay
Trương Lương và Tiêu Hà cho thấy một tổ chức thành công cần cả người nhìn xa lẫn người giữ máy chạy đều. Tiêu Hà nhắc ta rằng sổ sách, bản đồ, luật lệ — những thứ không ai vỗ tay — thường quyết định kết quả. Trương Lương nhắc rằng biết lúc nào lui là một phần của trí tuệ. Muốn đọc thêm, tìm "Lưu hầu thế gia" và "Tiêu tướng quốc thế gia" trong Sử ký.
Câu hỏi thường gặp
Hán sơ tam kiệt là ai?
Là ba người giúp Lưu Bang lập nhà Hán: Trương Lương giỏi mưu lược, Tiêu Hà giỏi giữ nước và cung cấp lương thảo, Hàn Tín giỏi cầm quân. Lưu Bang tự nói ông thắng Hạng Vũ vì dùng được cả ba.
Trương Lương có thật nhận binh thư từ Hoàng Thạch Công không?
Sử ký có chép chuyện ông già trên cầu ở Hạ Bi trao binh thư cho Trương Lương, nhưng đoạn này mang màu truyền thuyết. Ý nghĩa được người đời nhớ là bài học về lòng nhẫn nại hơn là một sự kiện kiểm chứng được.
Tiêu Hà đã làm gì khi vào Hàm Dương?
Trong khi các tướng tranh vào kho báu, Tiêu Hà thu giữ luật lệnh, bản đồ và sổ sách của nhà Tần. Nhờ đó Lưu Bang nắm được địa thế, dân số và chỗ hiểm yếu của thiên hạ.
Thành dã Tiêu Hà bại dã Tiêu Hà nghĩa là gì?
Nghĩa là nên việc cũng vì Tiêu Hà, hỏng việc cũng vì Tiêu Hà. Câu nói gắn với Hàn Tín: Tiêu Hà tiến cử ông làm đại tướng, và về sau cũng bày kế giúp Lã hậu giết ông.
Tiêu quy Tào tuỳ là gì?
Là thành ngữ chỉ việc người kế nhiệm giữ đúng nền nếp tốt của người trước. Tào Tham thay Tiêu Hà làm tướng quốc nhà Hán, giữ nguyên mọi phép tắc Tiêu Hà đã đặt mà không thay đổi.
