Bonobo: xã hội vượn người do liên minh con cái giữ thăng bằng

Bonobo là loài vượn người họ hàng gần nhất của con người, cùng với tinh tinh, nhưng xã hội của chúng vận hành rất khác: các con cái liên kết với nhau và giữ vị trí trung tâm, con đực có thể khoẻ hơn nhưng hiếm khi áp đảo được nhóm cái. Xung đột thường được xoa dịu bằng tiếp xúc thân mật thay vì đánh nhau, và cho tới nay giới nghiên cứu chưa ghi nhận vụ giết nhau giữa các bầy bonobo hoang dã như từng thấy ở tinh tinh. Vì thế bonobo là lời phản bác mạnh nhất với ý "thống trị bằng bạo lực là bản năng của vượn người".

Bonobo là loài nào, sống ở đâu

Bonobo (Pan paniscus) chỉ sống trong rừng mưa ở phía nam sông Congo, thuộc Cộng hoà Dân chủ Congo. Tinh tinh thường sống ở phía bắc và đông con sông. Các nhà khoa học cho rằng sông Congo đã chia cắt hai quần thể tổ tiên từ khoảng một đến hai triệu năm trước, và mỗi bên tiến hoá theo một hướng.

Bonobo được giới khoa học mô tả muộn: năm 1929, nhà giải phẫu học Đức Ernst Schwarz mô tả một hộp sọ trong bảo tàng ở Bỉ như một phân loài tinh tinh; năm 1933, nhà động vật học Mỹ Harold Coolidge xếp nó thành loài riêng. Trước đó chúng thường bị gọi là "tinh tinh lùn", dù thực ra kích thước không nhỏ hơn bao nhiêu — bonobo chỉ thanh mảnh hơn, chân dài hơn, đầu nhỏ hơn.

Bonobo được xếp vào nhóm nguy cấp trong Sách Đỏ của IUCN. Săn bắt và mất rừng là hai mối đe doạ chính.

Những người theo chân bonobo

Nghiên cứu thực địa bonobo khó hơn tinh tinh nhiều vì vùng sống hẻo lánh và bất ổn. Hai địa điểm lâu đời nhất:

• Wamba, nơi nhà linh trưởng học Nhật Bản Takayoshi Kano bắt đầu nghiên cứu từ năm 1973–1974. Nhóm nghiên cứu Nhật theo dõi các bầy ở đây qua nhiều thập kỷ, dù có những năm phải gián đoạn vì chiến sự trong nước.
• LuiKotale, địa điểm do các nhà nghiên cứu Viện Max Planck (Đức) lập từ năm 2002.

Bên cạnh đó, những quan sát ở vườn thú, nhất là của Frans de Waal ở San Diego những năm 1980, và ở khu bảo tồn Lola ya Bonobo gần thủ đô Kinshasa, bổ sung nhiều hiểu biết về hành vi.

Liên minh con cái

Ở bonobo, khi đến tuổi trưởng thành, con cái rời bầy mẹ và gia nhập một bầy khác. Con đực thì ở lại bầy nơi chúng sinh ra suốt đời. Điều này nghĩa là trong một bầy, các con cái phần lớn không có họ hàng với nhau — vậy mà chúng vẫn kết thành những liên minh bền chặt.

Một con cái trẻ mới đến thường tìm cách thân thiết với một hoặc vài con cái lớn tuổi có vị thế, ngồi gần, chải lông, giao tiếp thân mật. Dần dần nó được nhận vào mạng lưới. Khi một con đực tỏ ra hung hăng với một con cái, các con cái khác thường kéo tới hỗ trợ — và nhóm cái đủ sức khiến con đực phải lùi. Có những ghi nhận con cái liên kết tấn công con đực gây thương tích.

Vai trò của người mẹ

Ở bonobo, chỗ đứng của một con đực phụ thuộc rất nhiều vào mẹ của nó. Bà mẹ có vị thế giúp con trai đứng gần các con cái, bênh con khi có xô xát. Một nghiên cứu công bố năm 2019 trên tạp chí Current Biology (nhóm Martin Surbeck) cho thấy con đực bonobo có mẹ còn sống trong bầy có số con nhiều hơn khoảng gấp ba lần so với con đực không còn mẹ. Ở tinh tinh, hiệu ứng này yếu hơn nhiều.

Quyền lực ở bonobo, vì thế, đi qua các mối quan hệ gia đình và liên minh của con cái hơn là qua sức mạnh cơ bắp của con đực.

Tiếp xúc thân mật như cách giải toả

Bonobo nổi tiếng vì dùng tiếp xúc thân mật — kể cả hành vi tình dục giữa nhiều kiểu cặp đôi — như một cách xoa dịu căng thẳng, làm lành, chào hỏi, nhất là trong những tình huống có thức ăn hấp dẫn khiến cả bầy dễ tranh giành. Các nhà nghiên cứu xem đây là một "chất bôi trơn xã hội", giúp nhóm sống chung với ít xung đột leo thang.

Cũng cần tránh tô hồng. Bonobo không phải loài "hippie" hoàn toàn hoà bình như đôi khi được miêu tả trên báo chí: chúng vẫn có xung đột, vẫn có thứ bậc, vẫn săn bắt động vật nhỏ, và con cái có thể khá quyết liệt với con đực. Điều khác biệt là mức độ và cách xung đột được kiềm chế.

Bonobo chia sẻ với người lạ

Một chuỗi thí nghiệm ở khu bảo tồn Lola ya Bonobo (Jingzhi Tan và Brian Hare, công bố năm 2013) cho thấy bonobo sẵn lòng mở cửa để một con bonobo lạ vào cùng ăn, thay vì ăn một mình. Brian Hare về sau phát triển giả thuyết "tự thuần hoá": qua tiến hoá, những cá thể quá hung hăng ít được chấp nhận, khiến loài dần thân thiện hơn. Giả thuyết này còn đang được tranh luận, nhưng nó gợi một cách nhìn khác về con đường dẫn tới hợp tác.

Góc nhìn hôm nay

Người ta hay nói "con người là vượn người", rồi lấy tinh tinh làm khuôn để giải thích tranh giành quyền lực. Bonobo cho thấy cùng một gốc tổ tiên có thể sinh ra những xã hội rất khác nhau. Hai họ hàng gần nhất của chúng ta, một bên do liên minh con đực dẫn dắt, một bên do liên minh con cái giữ thăng bằng.

Bài học không phải "nên sống như bonobo", mà là: đừng dùng một loài để biện minh cho một kiểu quyền lực. Muốn tìm hiểu thêm, các sách của Frans de Waal (như Bonobo: The Forgotten Ape, 1997) và của Brian Hare cùng Vanessa Woods (như Survival of the Friendliest, 2020) viết dễ đọc. Khu bảo tồn Lola ya Bonobo cũng có trang thông tin về công việc cứu hộ bonobo mồ côi.