Thương lượng với con nhỏ nên làm ở những việc có nhiều cách làm đều ổn — mặc áo nào, làm bài trước hay tắm trước, chơi ở công viên nào — và không nên làm ở những việc thuộc về an toàn, sức khoẻ và cách đối xử với người khác. Thương lượng đúng cách không làm cha mẹ mất uy, mà dạy trẻ kỹ năng nói ra mong muốn, lắng nghe và tìm cách giải quyết chung. Điều quan trọng là con không phải "đối thủ" cần thắng: mục tiêu là cùng nhau tìm lối ra, không phải ai chịu thua trước.
Vì sao nên thương lượng với trẻ
Nhiều phụ huynh lo rằng hỏi ý con là "chiều", là mất quyền. Nghiên cứu tâm lý học phát triển cho thấy bức tranh khác. Từ những năm 1960, nhà tâm lý học Diana Baumrind mô tả các kiểu nuôi dạy, trong đó nổi bật ba kiểu:
| Kiểu nuôi dạy | Đặc điểm | Với chuyện thương lượng |
|---|---|---|
| Độc đoán | Yêu cầu cao, ít giải thích, ít đáp ứng cảm xúc | Không thương lượng: "Vì bố mẹ bảo thế" |
| Dễ dãi | Đáp ứng nhiều, ít đặt giới hạn | Mọi thứ đều thương lượng, kể cả điều không nên |
| Có uy (authoritative) | Giới hạn rõ ràng, kèm giải thích và lắng nghe | Thương lượng trong một khung giới hạn do cha mẹ đặt |
Kiểu "có uy" — vừa đặt giới hạn rõ, vừa lắng nghe và giải thích — trong nhiều nghiên cứu sau đó thường gắn với kết quả tốt hơn ở trẻ về tự điều chỉnh và quan hệ xã hội, dù mức độ còn khác nhau giữa các nền văn hoá và các nhà nghiên cứu vẫn bàn luận về điều này. Thương lượng, hiểu theo cách đó, là một phần của nuôi dạy có uy chứ không đối lập với nó.
Lý thuyết tự quyết (self-determination theory) của Edward Deci và Richard Ryan cũng nhấn mạnh rằng con người, kể cả trẻ nhỏ, có nhu cầu cơ bản về tự chủ. Được chọn một điều nhỏ giúp trẻ hợp tác hơn với những điều không được chọn.
Ba vùng: luôn giữ, có thể bàn, để con quyết
Một cách sắp xếp đơn giản giúp cha mẹ không phải nghĩ lại từ đầu mỗi lần con đòi hỏi:
- Vùng luôn giữ: an toàn (thắt dây an toàn, không chạy ra đường), sức khoẻ (uống thuốc khi bác sĩ kê, đánh răng), tôn trọng người khác (không đánh bạn, không giật đồ). Ở vùng này, cha mẹ có thể giải thích, có thể cảm thông với cảm xúc của con, nhưng không đổi quyết định.
- Vùng có thể bàn: thứ tự làm việc, thời gian chơi, món ăn trong bữa (trong khuôn khổ cha mẹ chuẩn bị), cách dọn đồ chơi. Đây là chỗ để thương lượng thật.
- Vùng để con quyết: chọn áo trong mấy bộ hợp thời tiết, chọn truyện đọc trước khi ngủ, chọn màu bút. Những quyết định nhỏ này giúp trẻ tập tự chủ.
Ranh giới giữa các vùng thay đổi theo tuổi. Một đứa trẻ bốn tuổi chưa thể tự quyết giờ đi ngủ, nhưng một đứa mười tuổi có thể cùng cha mẹ bàn khung giờ cho ngày cuối tuần.
Cách thương lượng cùng con: phương pháp của Ross Greene
Nhà tâm lý học Ross Greene, trong cuốn The Explosive Child (1998) và các công trình sau, phát triển mô hình mà nay ông gọi là Giải pháp Hợp tác và Chủ động (Collaborative & Proactive Solutions). Ông phân biệt ba cách cha mẹ xử lý một vấn đề:
- Kế hoạch A: cha mẹ áp đặt giải pháp của mình.
- Kế hoạch B: cha mẹ và con cùng giải quyết vấn đề.
- Kế hoạch C: tạm gác vấn đề lại, vì lúc này nó không quan trọng bằng những việc khác.
Kế hoạch B có ba bước, và chính là một cuộc thương lượng theo lợi ích thu nhỏ:
- Đồng cảm: tìm hiểu điều con lo hoặc muốn. "Mẹ thấy con không muốn tắt ti vi. Có chuyện gì vậy con?" — và thật sự lắng nghe câu trả lời. Có thể là "con đang xem dở", "con chưa thấy buồn ngủ", hay "con muốn xem cùng anh".
- Nói ra mối lo của cha mẹ: "Mẹ lo là nếu xem muộn, sáng mai con dậy mệt."
- Mời con cùng tìm cách: "Mình nghĩ xem có cách nào để con xem hết tập mà mai vẫn dậy kịp không?" Giải pháp phải đáp ứng được cả hai mối lo, và phải thực tế.
Greene khuyên dùng Kế hoạch B một cách chủ động, tức là bàn vào lúc bình tĩnh, trước khi vấn đề xảy ra, chứ không phải giữa cơn khóc lóc. Một đứa trẻ đang quá tải cảm xúc không thể thương lượng được.
Những câu nói giúp thương lượng nhẹ nhàng
Cuốn How to Talk So Kids Will Listen & Listen So Kids Will Talk (1980) của Adele Faber và Elaine Mazlish có nhiều gợi ý cụ thể về lời lẽ. Một số tinh thần chính:
- Gọi tên cảm xúc trước khi bàn giải pháp: "Con đang bực vì phải về sớm, đúng không?"
- Mô tả vấn đề thay vì chỉ trích: "Đồ chơi đang ở khắp sàn" thay vì "Sao con bừa bộn thế".
- Đưa ra lựa chọn: "Con muốn cất xe trước hay cất búp bê trước?"
- Nói ngắn: một từ nhắc ("Giày!") đôi khi hiệu quả hơn một bài giảng.
Phần thưởng, mặc cả và "hối lộ"
Nhiều phụ huynh quen nói: "Ăn hết bát cơm thì được kẹo." Cách này có tác dụng ngắn hạn, nhưng có hai rủi ro cần biết.
Thứ nhất, trẻ học rằng mọi việc đều có giá: lần sau sẽ hỏi "làm thì con được gì?". Thứ hai, phần thưởng có thể làm giảm hứng thú tự nhiên. Năm 1973, Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett làm thí nghiệm với trẻ mẫu giáo vốn thích vẽ bằng bút màu. Nhóm được hứa thưởng nếu vẽ, về sau tự vẽ ít hơn hẳn khi không còn thưởng, so với nhóm không được hứa gì. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng biện minh quá mức (overjustification effect). Mức độ và điều kiện của hiệu ứng vẫn được tranh luận, nhưng nó là lời nhắc đáng nhớ.
Một ranh giới hữu ích:
| Cách làm | Ví dụ | Nhận xét |
|---|---|---|
| Hậu quả tự nhiên, có báo trước | "Dọn đồ chơi xong thì mình có thời gian đọc thêm truyện" | Hợp lý: gắn với thứ tự việc, không biến việc thành món hàng |
| Công nhận nỗ lực | "Con tự mặc áo hôm nay, nhanh hơn hôm qua đấy" | Khen việc làm cụ thể, không so sánh với anh chị em hay bạn |
| Hối lộ giữa cơn giận | "Nín đi rồi mẹ mua kem" | Dạy trẻ rằng khóc to là cách được thưởng |
Khi con không chịu thương lượng
Có những lúc thương lượng không đi tới đâu: trẻ quá mệt, quá đói, quá kích động. Lúc đó, cha mẹ không cần thắng cuộc tranh luận. Giữ bình tĩnh, giữ giới hạn ở vùng "luôn giữ", và để việc bàn bạc cho lúc con đã ổn. Nếu những cơn bùng nổ cảm xúc diễn ra thường xuyên, kéo dài, hoặc ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt của trẻ và gia đình, nên tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em thay vì tự xoay xở.
Và cũng nên nhớ: trẻ học thương lượng phần lớn bằng cách nhìn người lớn. Cách cha mẹ bàn bạc với nhau, với ông bà, với người bán hàng, là bài học trẻ thấm nhiều hơn mọi lời giảng.
Góc nhìn hôm nay: dạy con một kỹ năng sống
Một đứa trẻ được tập nói "con muốn thế này, vì thế này", được nghe "bố mẹ lo thế này", và được cùng tìm cách giải quyết, đang học những kỹ năng mà nhiều người lớn vẫn phải học lại: diễn đạt nhu cầu, lắng nghe người khác, chấp nhận giới hạn. Không cần làm điều đó mỗi ngày với mọi chuyện; vài lần một tuần, ở những việc có thể bàn, là đủ để trẻ quen.
Ngoài hai cuốn sách của Ross Greene và của Faber – Mazlish, trang web của tổ chức Lives in the Balance do Greene sáng lập có nhiều tài liệu miễn phí về Kế hoạch B, kèm ví dụ hội thoại cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thương lượng với con không?
Nên, ở những việc có nhiều cách làm đều ổn như thứ tự làm việc, chọn áo hay chọn truyện. Không nên thương lượng ở các việc thuộc về an toàn, sức khoẻ và tôn trọng người khác; ở đó cha mẹ có thể giải thích và cảm thông, nhưng giữ nguyên quyết định.
Thương lượng với con có làm cha mẹ mất uy không?
Không, nếu thương lượng diễn ra trong khung giới hạn do cha mẹ đặt. Kiểu nuôi dạy "có uy" theo mô tả của Diana Baumrind kết hợp giới hạn rõ ràng với lắng nghe và giải thích, khác với kiểu dễ dãi nơi mọi thứ đều đem ra mặc cả.
Kế hoạch B của Ross Greene là gì?
Là cách cha mẹ và con cùng giải quyết vấn đề qua ba bước: tìm hiểu điều con lo hoặc muốn, nói ra mối lo của cha mẹ, rồi mời con cùng tìm giải pháp đáp ứng cả hai. Greene khuyên làm việc này lúc bình tĩnh, trước khi vấn đề xảy ra.
Thưởng kẹo để con ăn cơm có nên không?
Cách này có tác dụng ngắn hạn nhưng có thể khiến trẻ học rằng mọi việc đều có giá. Thí nghiệm của Lepper và cộng sự năm 1973 cho thấy hứa thưởng có thể làm giảm hứng thú tự nhiên của trẻ với một hoạt động. Gắn việc với thứ tự tự nhiên thường tốt hơn.
Con hay ăn vạ thì làm sao thương lượng?
Giữa cơn khóc, trẻ không thể thương lượng; cha mẹ nên giữ bình tĩnh, giữ giới hạn và để việc bàn bạc cho lúc con đã ổn. Nếu các cơn bùng nổ diễn ra thường xuyên và kéo dài, nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
