Trật tự mổ ở gà: phát hiện của Schjelderup-Ebbe về thứ bậc trong đàn

"Trật tự mổ" (pecking order) là thứ bậc trong một đàn gà: con đứng trên được mổ con đứng dưới mà không bị mổ trả, và cả đàn ăn uống, đậu chuồng theo thứ tự đó. Người mô tả nó một cách có hệ thống đầu tiên là nhà động vật học Na Uy Thorleif Schjelderup-Ebbe, trong luận án công bố năm 1922 sau nhiều năm ngồi quan sát gà từ khi còn là cậu bé. Từ một chuồng gà, khái niệm này đi vào ngôn ngữ hằng ngày để nói về thứ bậc ở trường học, công sở và cả triều đình.

Cậu bé ngồi đếm từng cú mổ

Schjelderup-Ebbe sinh năm 1894 ở Kristiania (nay là Oslo). Gia đình có nhà nghỉ hè ở vùng quê, nơi nuôi một đàn gà. Theo những gì chính ông kể lại và được các nhà sử học khoa học ghi nhận, ông bắt đầu ghi chép về đàn gà từ khoảng sáu, bảy tuổi: đặt tên cho từng con, ghi lại con nào mổ con nào, con nào nhường chỗ ăn cho con nào. Đến tuổi thiếu niên, ông đã có những cuốn sổ ghi chép kéo dài nhiều mùa hè liên tiếp.

Điều đặc biệt nằm ở phương pháp. Thay vì nhìn đàn gà như một khối, ông theo dõi từng cặp. Với mỗi cặp gà mái, ông hỏi: khi hai con chạm mặt ở máng ăn, con nào mổ, con nào lùi? Sau hàng nghìn lần ghi như thế, một cấu trúc hiện ra mà trước đó chưa ai mô tả rõ.

Ông bảo vệ luận án ở Đức và công bố năm 1922 trên tạp chí Zeitschrift für Psychologie, với tiêu đề có thể dịch là "Góp phần vào tâm lý học xã hội của gà nhà". Ông gọi cấu trúc đó là Hackordnung — "trật tự mổ" — chữ mà tiếng Anh dịch thành pecking order.

Trật tự mổ vận hành thế nào

Trong một đàn nhỏ và ổn định, thứ bậc thường gần như một đường thẳng:

• Con số một mổ được mọi con khác và không con nào dám mổ lại.
• Con số hai mổ được mọi con trừ con số một.
• Cứ thế xuống tới con cuối cùng, con bị cả đàn mổ mà không mổ được ai.

Nhưng Schjelderup-Ebbe cũng ghi nhận những chỗ không thẳng hàng: có "tam giác" trong đó A thắng B, B thắng C mà C lại thắng A. Thứ bậc không phải thang đo một chiều về sức mạnh, mà là tập hợp những "hợp đồng" riêng giữa từng cặp, đôi khi mâu thuẫn nhau.

Điểm quan trọng nhất ông nhận ra: khi thứ bậc đã định, số trận đánh giảm hẳn. Lúc mới gom đàn, gà mổ nhau dữ dội. Vài ngày sau, phần lớn chỉ còn cái nhìn, cái cúi đầu, một cú mổ nhẹ nhắc nhở. Con dưới tự lùi khi con trên tới gần. Thứ bậc, vì thế, là cơ chế giảm bạo lực trong đàn chứ không chỉ là biểu hiện của nó.

Gà nhận ra nhau như thế nào

Để trật tự này đứng được, mỗi con gà phải nhớ mặt từng con khác và nhớ mình đứng trên hay dưới nó. Các nghiên cứu về sau cho thấy gà nhận diện bạn cùng đàn chủ yếu qua đặc điểm ở đầu, nhất là mào và tích. Các thí nghiệm thay đổi mào bằng cách cắt hoặc hoá trang từng làm gà mất "trí nhớ thứ bậc" với con bị đổi diện mạo, phải đánh lại để xác lập. Một đàn quá đông khiến gà không nhớ nổi hết, và trật tự trở nên lộn xộn.

Cái gì quyết định chỗ đứng của một con gà

Từ những năm 1930, nhóm của nhà sinh thái học Warder Clyde Allee ở Đại học Chicago tiếp tục đào sâu. Họ thấy vị trí trong đàn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố cùng lúc:

Hiệu ứng người thắng – kẻ thua đặc biệt đáng chú ý: nó cho thấy thứ bậc không hoàn toàn phản ánh "phẩm chất" của từng con. Một phần là do chuỗi sự kiện tình cờ ban đầu, sau đó tự củng cố.

Cái giá của việc đứng cuối

Con gà ở đáy đàn ăn sau, uống sau, đậu chỗ kém, bị mổ nhiều hơn. Người nuôi gà quen thuộc hình ảnh một con gà trụi lông cổ, đứng nép một góc. Trong chuồng nuôi chật, con cuối có thể không được ăn đủ.

Đây cũng là chỗ khoa học chuồng trại học được nhiều từ Schjelderup-Ebbe. Một số kinh nghiệm phổ biến trong chăn nuôi gà quy mô gia đình:

1. Đủ máng ăn, máng uống và đặt cách xa nhau, để con thứ hạng thấp không bị chặn.
2. Đủ không gian và có chỗ ẩn (vách ngăn, cành đậu nhiều tầng) để con bị đuổi có đường lánh.
3. Nhập gà mới từ từ: để hai nhóm nhìn thấy nhau qua lưới vài ngày trước khi thả chung, và nhập vài con một lúc thay vì một con đơn độc.
4. Theo dõi vết thương: gà rất chú ý tới màu đỏ, một vết máu nhỏ có thể thu hút cả đàn mổ vào. Con bị thương nên tách riêng tới khi lành.

Cũng cần phân biệt trật tự mổ với chứng mổ lông, mổ nhau thành thói xấu trong chăn nuôi công nghiệp. Mổ lông thường liên quan tới mật độ quá dày, thiếu chất, thiếu chỗ bới — đó là chuyện quản lý chuồng, không đơn thuần là thứ bậc. Gặp gà bị thương nặng hay bệnh lan trong đàn, người nuôi nên hỏi cán bộ thú y.

Từ chuồng gà vào ngôn ngữ con người

Chữ pecking order đi vào tiếng Anh thông dụng trong vài thập niên sau công bố của Schjelderup-Ebbe, và nhanh chóng được dùng ẩn dụ cho mọi thứ bậc: ai nói trước trong cuộc họp, ai ngồi đâu ở bàn ăn, ai được phân việc dễ. Trong tiếng Việt, ta có sẵn những cách nói gần nghĩa: "ma cũ bắt nạt ma mới", "chó cậy gần nhà, gà cậy gần chuồng".

Ẩn dụ này hữu ích nhưng dễ bị dùng quá tay. Ba lưu ý:

• Người không phải gà. Xã hội người có nhiều thứ bậc chồng lên nhau (chuyên môn, tuổi tác, quan hệ, chức vụ) và người ta có thể đứng cao ở thứ bậc này, thấp ở thứ bậc kia.
• Thứ bậc ở gà vốn đã không hoàn toàn thẳng hàng, có cả tam giác và đảo ngôi — nên đừng mượn nó để biện minh rằng "kẻ mạnh đứng trên là lẽ tự nhiên".
• Ngay ở gà, môi trường quyết định nhiều: đủ chỗ, đủ thức ăn thì bạo lực giảm. Bài học thực tế nằm ở chỗ đó.

Số phận nhà khoa học và di sản của ông

Dù phát hiện của mình được trích dẫn khắp thế giới, Schjelderup-Ebbe có một sự nghiệp học thuật trắc trở ở quê nhà: ông không giành được vị trí giáo sư ở Đại học Oslo như mong muốn, một phần do những va chạm với giới học thuật thời đó. Ông vẫn tiếp tục viết, mở rộng quan sát sang nhiều loài chim khác, và mất năm 1976.

Ngày nay, nghiên cứu về thứ bậc ưu thế (dominance hierarchy) là một nhánh lớn của tập tính học, trải từ cá, chim tới linh trưởng. Các nhà nghiên cứu dùng toán học để đo độ "thẳng hàng" của thứ bậc, mô phỏng hiệu ứng người thắng – kẻ thua, và so sánh giữa các loài. Tất cả bắt đầu từ một cậu bé kiên nhẫn ghi lại từng cú mổ.

Góc nhìn hôm nay: tự quan sát một đàn gà

Nếu nhà có nuôi vài con gà, hoặc về quê có dịp, bạn có thể tự làm lại thí nghiệm của Schjelderup-Ebbe ở mức đơn giản:

1. Chọn một đàn nhỏ, dưới mười con, và đặt cho mỗi con một tên dựa vào màu lông, mào.
2. Rắc một nắm thóc ở một điểm, ghi lại thứ tự con nào tới ăn trước, con nào bị đuổi.
3. Lặp lại vài ngày, kẻ một bảng cặp đôi: hàng là con mổ, cột là con bị mổ.
4. Xem thứ bậc có thẳng hàng không, có tam giác nào không.

Đây là một bài tập quan sát hay cho học sinh: không cần thiết bị, chỉ cần kiên nhẫn — đúng thứ đã làm nên một khái niệm khoa học. Ai muốn đọc thêm có thể tìm các giáo trình tập tính học động vật, phần về thứ bậc ưu thế, nơi tên Schjelderup-Ebbe luôn được nhắc đầu tiên.