Nghịch lý quyền lực, theo nhà tâm lý học Dacher Keltner (Đại học California, Berkeley), là thế này: người ta thường có được quyền nhờ những phẩm chất tốt như biết lắng nghe, hào phóng, quan tâm người khác; nhưng khi đã có quyền, chính những phẩm chất ấy dễ mòn đi. Các thí nghiệm cho thấy cảm giác có quyền làm người ta bốc đồng hơn, ít để ý góc nhìn của người khác hơn. Tuy vậy, nhiều kết quả trong số này còn đang được kiểm lại, và quyền lực không làm mọi người hư như nhau.
Keltner và cuốn sách năm 2016
Dacher Keltner nghiên cứu cảm xúc và quyền lực từ thập niên 1990. Năm 2003, ông cùng Deborah Gruenfeld và Cameron Anderson đăng bài tổng quan trên Psychological Review, đề xuất "thuyết tiếp cận – kìm hãm" của quyền lực. Năm 2016, ông viết cho đại chúng cuốn The Power Paradox: How We Gain and Lose Influence (Nghịch lý quyền lực: ta có và mất ảnh hưởng ra sao).
Keltner định nghĩa quyền lực rất rộng: khả năng làm thay đổi trạng thái của người khác. Theo nghĩa đó, ai cũng có quyền ở mức nào đó — cha mẹ với con, anh chị với em, người bán với người mua.
Vế thứ nhất: ta có quyền nhờ điều gì
Ngược với hình ảnh kẻ mưu mô leo lên đỉnh, nhiều nghiên cứu về nhóm nhỏ cho thấy địa vị thường đến với người được nhóm quý.
- Cameron Anderson và cộng sự (2001) theo dõi sinh viên trong ký túc xá và hội nhóm. Người được bạn bè xếp có địa vị cao sau vài tháng thường là người hướng ngoại, nhiệt tình, chứ không phải người hay gây hấn.
- Trong nhiều nhóm, người hay lấn lướt, hay chèn ép dễ bị cô lập dần; nhóm có cách "trị" họ bằng tin đồn, bằng không hợp tác.
Keltner gọi đây là quyền lực được trao bởi nhóm: ta có ảnh hưởng vì làm lợi cho người khác. Điều này trùng với quan sát ở các xã hội săn bắt hái lượm, nơi người hống hách thường bị chế giễu, xa lánh.
Vế thứ hai: có quyền rồi thì thay đổi thế nào
Thuyết tiếp cận – kìm hãm cho rằng quyền lực bật "chế độ tiến tới": người có quyền tập trung vào mục tiêu và phần thưởng, ít để ý rủi ro và người xung quanh. Người không có quyền bật "chế độ dè chừng": để ý mối đe doạ, quan sát người khác kỹ hơn.
| Thí nghiệm | Cách làm | Kết quả được báo cáo |
|---|---|---|
| Đĩa bánh quy (Keltner và cộng sự, được kể trong bài tổng quan năm 2003) | Nhóm ba người, một người được giao chấm điểm hai người kia. Giữa giờ có đĩa năm cái bánh | Người được giao quyền dễ lấy cái bánh thứ tư hơn, ăn nhồm nhoàm hơn, rơi vụn nhiều hơn |
| Vẽ chữ E lên trán (Galinsky và cộng sự, 2006) | Người tham gia nhớ lại lúc có quyền hoặc không có quyền, rồi vẽ chữ E lên trán mình | Người vừa nhớ lại lúc có quyền dễ vẽ chữ E theo hướng chính mình đọc được, tức không nghĩ người đối diện nhìn thấy gì |
| Bắt chước động tác (Hogeveen, Inzlicht, Obhi, 2014) | Đo phản ứng của vùng não vận động khi xem người khác bóp quả bóng | Người được mồi cảm giác có quyền cộng hưởng với động tác người khác yếu hơn |
| Xe sang và người đi bộ (Piff và cộng sự, 2012) | Quan sát xe ô tô ở ngã tư có vạch qua đường tại California | Xe đắt tiền ít nhường người đi bộ hơn. Một số nghiên cứu lặp lại sau này cho kết quả yếu hơn hoặc không rõ |
Keltner dùng những kết quả này để nói rằng quyền lực làm người ta giống như bị tổn thương nhẹ ở vùng não trán: bốc đồng hơn, kém nhạy với cảm xúc người khác. Đây là cách nói hình ảnh của ông, không phải chẩn đoán.
Những kết quả này vững đến đâu
Đây là chỗ phải nói cho rõ. Tâm lý học xã hội từ khoảng năm 2011 trải qua "khủng hoảng nhân rộng": nhiều kết quả nổi tiếng không lặp lại được khi làm lại với mẫu lớn hơn. Nghiên cứu về quyền lực cũng chịu ảnh hưởng.
- Cách "mồi" cảm giác quyền lực bằng cách cho người tham gia viết về một lần mình có quyền là kỹ thuật rất phổ biến. Các nghiên cứu lặp lại quy mô lớn sau năm 2015 cho thấy tác động của cách mồi này lên hành vi thường nhỏ và không đều.
- Nhiều thí nghiệm gốc có cỡ mẫu nhỏ, vài chục người, dễ cho kết quả ngẫu nhiên trông như có tác động.
- Thí nghiệm đĩa bánh quy được kể nhiều trong sách và bài nói, nhưng ít khi được trình bày như một bài báo độc lập đầy đủ dữ liệu.
Vì vậy nên đọc nghịch lý quyền lực như một giả thuyết có bằng chứng ủng hộ ở mức vừa phải, không phải một định luật. Ý chung — có quyền thì dễ chủ quan với người khác — được nhiều dạng nghiên cứu khác nhau cùng gợi ý, nhưng từng con số cụ thể nên đọc thận trọng.
Quyền lực không làm ai cũng hư như nhau
Một dòng nghiên cứu quan trọng cho thấy quyền lực khuếch đại con người sẵn có hơn là biến đổi họ.
- Serena Chen, Annette Lee-Chai và John Bargh (2001) thấy người vốn có định hướng quan tâm người khác, khi được trao quyền, lại hành xử hào phóng hơn; người vốn định hướng lợi ích bản thân thì vụ lợi hơn.
- Katherine DeCelles và cộng sự (2012) thấy người có ý thức đạo đức mạnh khi có quyền ít hành xử ích kỷ hơn người có ý thức đạo đức yếu.
- Từ năm 1972, David Kipnis đã mô tả "hiệu ứng biến hình của quyền lực": người dùng nhiều quyền lực có xu hướng coi thành quả của cấp dưới là do mình điều khiển, và đánh giá thấp cấp dưới hơn.
Người xưa đã nhận ra điều này. Câu "quan nhất thời, dân vạn đại" nhắc người làm quan rằng chức vụ là tạm. Sách Trinh quán chính yếu chép lời Đường Thái Tông nói lấy người làm gương để biết được mất, sau khi Nguỵ Trưng mất; chuyện ông vua giữ bên mình một người can gián thẳng thắn được truyền tụng như cách chống lại sự chủ quan của người có quyền.
Thoát khỏi nghịch lý: những gì có bằng chứng
Keltner và các nhà nghiên cứu khác đề xuất mấy cách. Một số có bằng chứng tốt hơn, một số là đúc kết.
- Giữ trách nhiệm giải trình. Người có quyền mà biết mình phải giải thích quyết định trước người khác thường cân nhắc kỹ hơn. Đây là kết quả lặp lại khá nhiều trong nghiên cứu về trách nhiệm giải trình của Philip Tetlock và cộng sự.
- Tập hỏi góc nhìn người khác một cách có chủ đích: "người nhận quyết định này sẽ thấy gì?".
- Tôn trọng người nói thật. Tạo điều kiện để cấp dưới phản đối mà không bị trừng phạt.
- Nhớ rằng quyền là do người khác trao. Keltner cho rằng người giữ được ảnh hưởng lâu là người tiếp tục làm điều đã giúp họ có ảnh hưởng ngay từ đầu: lắng nghe, ghi nhận công người khác.
Góc nhìn hôm nay: nhận ra nghịch lý ở quanh mình
Không cần làm sếp mới gặp nghịch lý quyền lực. Người anh cả trong nhà, người trưởng nhóm bạn, người có nhiều tiền hơn trong một cuộc mua bán đều có thể vô tình thôi lắng nghe. Hiểu hiện tượng này giúp ta hai việc: tự nhắc mình khi đang ở thế trên, và đỡ ngạc nhiên hay tổn thương khi một người tử tế bỗng trở nên khác lúc có chức vụ.
Nếu anh chị ở thế dưới và thấy người có quyền ngày càng ít nghe, cách hiệu quả thường là đưa thông tin theo cách khó bỏ qua: viết ra, kèm số liệu, nói ngắn và nêu hệ quả cụ thể.
Sách nên đọc: The Power Paradox của Dacher Keltner (2016) là bản dễ đọc; bài "Power, approach, and inhibition" (Keltner, Gruenfeld, Anderson, 2003) là bản học thuật. Đọc kèm các bài nhân rộng gần đây để thấy phần nào đã vững, phần nào còn dở dang.
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý quyền lực là gì?
Là ý tưởng của Dacher Keltner: người ta thường có quyền nhờ những phẩm chất tốt như biết lắng nghe và quan tâm người khác, nhưng khi có quyền rồi thì chính các phẩm chất ấy dễ mòn đi. Ông trình bày đầy đủ trong sách The Power Paradox năm 2016.
Quyền lực có thật sự làm con người tha hoá?
Không phải ai cũng vậy. Nghiên cứu năm 2001 của Chen và cộng sự cho thấy quyền lực khuếch đại tính cách sẵn có: người vốn quan tâm người khác lại hào phóng hơn khi có quyền, còn người vụ lợi thì vụ lợi hơn.
Thí nghiệm vẽ chữ E lên trán là gì?
Năm 2006, Galinsky và cộng sự cho người tham gia nhớ lại lúc có quyền rồi vẽ chữ E lên trán. Người vừa nhớ lại cảm giác có quyền dễ vẽ chữ theo hướng chính mình đọc được, gợi ý họ ít nghĩ tới góc nhìn của người đối diện.
Các nghiên cứu về quyền lực có đáng tin không?
Ở mức vừa phải. Nhiều thí nghiệm gốc có cỡ mẫu nhỏ, và cách mồi cảm giác quyền lực bằng bài viết hồi tưởng cho tác động không đều khi làm lại với mẫu lớn. Ý chung có nhiều nguồn ủng hộ, nhưng từng con số cụ thể nên đọc thận trọng.
Làm sao để có quyền mà không bị thay đổi?
Các cách có cơ sở gồm giữ trách nhiệm giải trình, chủ động hỏi góc nhìn của người chịu tác động, và để người khác được nói thật mà không bị trừng phạt. Nhớ rằng ảnh hưởng do người khác trao cũng giúp giữ chân trên mặt đất.
