"Chính trị của loài tinh tinh" là tên cuốn sách năm 1982 của nhà linh trưởng học Hà Lan Frans de Waal, kể lại cuộc tranh giành vị trí đầu đàn trong một bầy tinh tinh ở vườn thú Arnhem. Điều làm cuốn sách nổi tiếng là phát hiện rằng con đực đứng đầu không nhất thiết là con khoẻ nhất: nó leo lên nhờ liên minh, nhờ chải lông kết thân, nhờ được con cái ủng hộ — và mất ngôi khi liên minh tan vỡ. Quyền lực ở tinh tinh, theo de Waal, là chuyện của các mối quan hệ.
Frans de Waal và bầy tinh tinh Arnhem
Frans de Waal (1948–2024) sinh ở Hà Lan, về sau làm việc nhiều năm tại Đại học Emory và Trung tâm Linh trưởng Yerkes ở Mỹ. Đầu những năm 1970, khi còn là nghiên cứu sinh trẻ, ông bắt đầu quan sát bầy tinh tinh ở vườn thú Burgers tại Arnhem. Đây là một trong những bầy tinh tinh nuôi lớn nhất thế giới thời đó, sống trên một hòn đảo ngoài trời rộng chứ không phải trong lồng chật — đủ để chúng có đời sống xã hội gần với tự nhiên hơn.
De Waal và cộng sự ghi chép hằng ngày suốt nhiều năm: ai chải lông cho ai, ai ngồi cạnh ai, ai đứng về phía ai khi có ẩu đả. Từ hàng nghìn giờ quan sát ấy, ông dựng lại một "biên niên sử chính trị" với ba nhân vật chính là ba con đực trưởng thành: Yeroen, Luit và Nikkie.
Ba con đực và một cuộc đổi ngôi
Dòng sự kiện, theo cách de Waal kể trong sách, có thể tóm lại như sau:
- Yeroen đứng đầu. Con đực lớn tuổi Yeroen giữ vị trí đầu đàn, được nhiều con cái ủng hộ.
- Luit thách thức. Luit, trẻ và khoẻ hơn, bắt đầu những màn phô trương sức mạnh (dựng lông, giậm chân, lao qua lao lại) và đặc biệt là tấn công những con cái đứng về phía Yeroen. Dần dần các con cái ngừng bênh Yeroen, và Luit lên ngôi.
- Nikkie và Yeroen bắt tay. Nikkie, con đực trẻ hơn nữa, không đủ sức một mình. Nó liên minh với chính Yeroen — con đực vừa mất ngôi. Hai con cùng nhau lật Luit, và Nikkie lên đầu đàn.
- Kẻ đứng sau ngai. Nikkie đứng đầu, nhưng phụ thuộc vào sự ủng hộ của Yeroen. Yeroen, dù không còn danh vị, lại hưởng nhiều quyền lợi — de Waal gọi đây là vai "người tạo vua".
Câu chuyện có một kết thúc buồn. Theo de Waal kể lại trong những tái bản sau, năm 1980, sau một giai đoạn Luit giành lại vị trí, nó bị tấn công nghiêm trọng trong khu chuồng đêm và chết vì vết thương. De Waal coi đây là lời nhắc rằng chính trị của tinh tinh không chỉ có hoà giải; có khi nó tàn bạo.
Những "công cụ chính trị" của tinh tinh
| Hành vi | Vai trò được ghi nhận |
|---|---|
| Chải lông cho nhau | Đồng tiền của quan hệ: kết thân, trả ơn, xoa dịu căng thẳng |
| Liên minh | Hai con yếu hơn hợp lại thắng một con mạnh hơn |
| Phô trương sức mạnh | Đe doạ mà không cần đánh thật |
| Chia rẽ | Ngăn đối thủ ngồi cạnh, chải lông cho đồng minh tiềm năng |
| Hoà giải | Sau xung đột, hai bên tìm đến nhau, chạm tay, ôm, "hôn" bằng miệng |
| Can thiệp ẩu đả | Con đầu đàn đứng ra chặn xung đột, tạo uy tín với cả bầy |
De Waal đặc biệt nhấn mạnh chiến lược chia để trị: con đực đầu đàn thường xen vào khi hai đối thủ tiềm năng đang chải lông cho nhau, như thể không cho một liên minh mới thành hình. Đồng thời, con đầu đàn được bầy chấp nhận lâu dài thường là con biết làm trọng tài, bênh kẻ yếu trong ẩu đả — không chỉ biết đe doạ.
Vai trò của con cái: bà Mama
Một nhân vật quan trọng khác của bầy Arnhem là con cái lớn tuổi tên Mama. Theo de Waal, Mama có ảnh hưởng lớn trong bầy: nó hoà giải xung đột, có khi đưa hai con đực vừa đánh nhau lại gần để làm lành, và sự ủng hộ của nó có trọng lượng với các con khác. Một con đực muốn đứng đầu lâu dài cần được nhóm con cái chấp nhận.
Đây là một điểm thường bị quên khi người ta kể lại câu chuyện "tranh ngôi": thứ bậc của con đực chỉ là một tầng; bên dưới còn mạng lưới quan hệ của con cái, và nó quyết định nhiều điều.
Ngoài vườn thú: tinh tinh hoang dã
Có người đặt câu hỏi: bầy Arnhem sống trong vườn thú, liệu có giống tinh tinh hoang? Các nghiên cứu thực địa ở châu Phi cho thấy nhiều nét tương tự. Tại Gombe (Tanzania), Jane Goodall ghi nhận con đực tên Mike leo lên vị trí đầu đàn vào giữa thập niên 1960 bằng cách lăn những chiếc can dầu rỗng lấy từ trại nghiên cứu, tạo tiếng động ầm ĩ khiến các con đực khác khiếp sợ — một ví dụ nổi tiếng về việc trí khôn thay cho cơ bắp.
Ở các quần thể hoang dã khác, các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận liên minh giữa con đực, việc chia thịt săn được cho đồng minh, và những cuộc đổi ngôi. Mức độ bạo lực giữa các bầy láng giềng ngoài tự nhiên có khi còn cao hơn trong vườn thú. Bức tranh chung: chính trị liên minh là đặc điểm thật của loài, không chỉ là sản phẩm của nuôi nhốt.
Từ Arnhem đến hoà giải và lòng thấu cảm
Sau Chính trị của loài tinh tinh, de Waal chuyển trọng tâm sang mặt ngược lại của quyền lực: hoà giải và đồng cảm. Ông cùng cộng sự là những người đầu tiên mô tả có hệ thống hành vi làm lành sau xung đột ở linh trưởng (cuối thập niên 1970). Cuốn Peacemaking among Primates (1989) và nhiều sách sau đó lập luận rằng mầm mống của đạo đức — công bằng, an ủi, có qua có lại — đã có ở các loài gần với người.
Ông cũng nghiên cứu bonobo, họ hàng gần của tinh tinh, nơi con cái giữ vị trí trung tâm và xung đột hay được giải bằng tiếp xúc thân mật hơn là bạo lực. So hai loài, ta thấy không có một "bản năng quyền lực" duy nhất cho mọi loài vượn người.
Góc nhìn hôm nay: đọc de Waal cho đúng
Cuốn sách của de Waal hay được trích để nói rằng "chính trị là bản năng". Đọc kỹ, thông điệp tinh tế hơn:
- Quyền lực bền vững ở tinh tinh dựa trên quan hệ và sự chấp nhận của bầy, không chỉ dựa trên sức mạnh.
- Con đầu đàn tốt thường là con giữ hoà khí, bảo vệ kẻ yếu.
- Bên cạnh tranh giành luôn có hoà giải — và cả hai đều cổ xưa như nhau.
Muốn tìm hiểu thêm: bản tiếng Anh Chimpanzee Politics có nhiều lần tái bản kèm lời bạt cập nhật; các sách sau của de Waal như Our Inner Ape (2005) và Mama's Last Hug (2019) viết dễ đọc cho người không chuyên. Nhiều vườn thú lớn có khu tinh tinh — ngồi quan sát nửa giờ, để ý ai chải lông cho ai, bạn sẽ thấy ngay một phần những gì de Waal mô tả.
Câu hỏi thường gặp
Frans de Waal là ai?
Frans de Waal (1948–2024) là nhà linh trưởng học người Hà Lan, làm việc lâu năm ở Đại học Emory, Mỹ. Ông nổi tiếng với cuốn Chính trị của loài tinh tinh (1982) và các nghiên cứu về hoà giải, đồng cảm ở linh trưởng.
Con tinh tinh đầu đàn có phải con khoẻ nhất không?
Không nhất thiết. Quan sát ở Arnhem và ngoài tự nhiên cho thấy con đầu đàn thường lên ngôi nhờ liên minh, nhờ sự ủng hộ của các con khác và nhờ khéo léo, có khi bằng mẹo như con Mike ở Gombe lăn can dầu để doạ đối thủ.
Chính trị của loài tinh tinh kể về chuyện gì?
Sách kể cuộc tranh ngôi giữa ba con đực Yeroen, Luit và Nikkie trong bầy tinh tinh ở vườn thú Arnhem những năm 1970, cho thấy liên minh, chải lông và hoà giải đóng vai trò như trong chính trị của người.
Tinh tinh có làm lành sau khi đánh nhau không?
Có. De Waal và cộng sự mô tả hai con tinh tinh vừa xung đột thường tìm đến nhau sau đó, chạm tay, ôm hoặc "hôn". Hành vi làm lành này giúp giữ quan hệ trong bầy và được ghi nhận ở nhiều loài linh trưởng.
Tinh tinh và bonobo khác nhau thế nào về thứ bậc?
Ở tinh tinh, con đực thường nắm vị trí đầu và xung đột có thể bạo lực. Ở bonobo, các con cái liên kết với nhau và giữ vị trí trung tâm, xung đột thường được xoa dịu bằng tiếp xúc thân mật hơn.
