Mặc cả ở chợ Việt Nam khéo và lịch sự là biết chỗ nào nên trả giá, chỗ nào không; khảo giá vài sạp trước khi hỏi; trả giá bằng lời nhẹ nhàng thay vì chê bai; và đã trả đúng giá người bán đồng ý thì mua, không bỏ đi. Mặc cả ở chợ không phải cuộc đấu trí để "thắng" người bán, mà là cách hai bên tìm một mức cả hai cùng vui, và nhiều khi là bước đầu của một mối quen lâu dài.
Vì sao chợ Việt Nam có lệ mặc cả
Ở chợ truyền thống, phần lớn hàng không niêm yết giá. Người bán đọc khách: khách quen, khách lạ, khách vội, khách mua nhiều, rồi nói một mức giá có chừa chỗ để bớt. Cách làm này có từ thời chợ phiên ở làng quê, khi người bán và người mua đều là người trong vùng, gặp nhau mỗi phiên, và giá cả được định qua lời qua tiếng lại.
Cái mà người ta quen gọi là "nói thách" vì vậy không hẳn là lừa: nó là điểm xuất phát của một cuộc trao đổi mà cả hai bên đều biết luật. Nhà nhân học Clifford Geertz, khi nghiên cứu chợ ở thị trấn Sefrou (Maroc) những năm 1960–1970, mô tả mặc cả trong "nền kinh tế chợ" (bazaar economy) chủ yếu là cách tìm kiếm thông tin trong một thị trường thiếu niêm yết: người mua dò xem giá thật ở đâu, người bán dò xem khách sẵn sàng trả đến đâu. Quan sát đó cũng đúng với nhiều chợ ở Việt Nam.
Ngày nay, cùng với siêu thị, cửa hàng tiện lợi và chợ được quản lý có niêm yết giá, lệ mặc cả thu hẹp lại. Nhưng ở chợ truyền thống, chợ đầu mối, chợ quần áo, chợ đồ cũ, nó vẫn còn nguyên.
Nơi nên mặc cả và nơi không nên
| Loại hàng hoặc nơi bán | Mặc cả? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quần áo, giày dép, túi xách ở chợ | Thường có | Đây là nơi giá ban đầu có nhiều chỗ bớt nhất |
| Đồ cũ, đồ cổ, đồ thủ công, đồ lưu niệm | Có | Giá trị khó định, mặc cả là chuyện bình thường |
| Rau, thịt, cá ở chợ dân sinh | Ít, nhẹ nhàng | Giá thường sát; xin thêm nắm hành, bớt số lẻ hợp hơn là trả giá mạnh |
| Hàng có niêm yết giá, siêu thị, cửa hàng tiện lợi | Không | Mặc cả ở đây chỉ làm người bán khó xử |
| Hàng rong, gánh nhỏ của người lớn tuổi | Nên cân nhắc | Phần lời rất mỏng; nhiều người chọn không mặc cả ở đây |
Không có quy tắc nào cứng. Cách nhanh nhất là quan sát vài người mua trước mình: họ có hỏi lại giá không, người bán có vui vẻ bớt không.
Trước khi hỏi giá: khảo và nhìn
Người mua giỏi ở chợ thường đi một vòng trước khi dừng lại. Ba việc nên làm:
- Hỏi giá ở hai ba sạp cùng loại hàng mà chưa mua. Không cần mặc cả lúc này, chỉ cần biết khoảng giá. Đây là cách tự tạo cho mình một "mỏ neo" riêng trước khi nghe giá của người bán.
- Xem kỹ hàng: đường may, chất vải, độ tươi, hạn dùng. Một chỗ lỗi nhỏ là lý do chính đáng để xin bớt, chính đáng hơn nhiều so với câu "đắt quá".
- Nghĩ trước mình sẵn lòng trả bao nhiêu. Không cần là con số chính xác, chỉ cần một mức mà vượt qua thì mình thà đi sạp khác.
Cách nói khi mặc cả
Lời lẽ quyết định cuộc mặc cả nhiều hơn con số. Người bán ở chợ nghe hàng trăm lượt khách mỗi ngày; khách nói khéo được bớt dễ hơn khách chê bai.
Những câu dễ nghe
- "Chị bớt cho em chút nhé, em lấy luôn."
- "Hai cái thì chị tính em bao nhiêu?"
- "Bên kia em hỏi thấp hơn chút, chị xem được không?" — chỉ nói khi có thật.
- "Chỗ này hơi sứt, chị bớt cho em phần đó nhé."
- "Em mua ủng hộ, lần sau em lại qua."
Những câu nên tránh
- Chê hàng xấu để ép giá trong khi vẫn muốn mua — người bán biết, và thấy bị xúc phạm.
- Trả một mức thấp đến mức vô lý mà không có lý do — người bán thường không buồn đáp.
- So sánh kiểu khiêu khích: "Chỗ khác bán rẻ hơn nhiều, chị bán đắt thế ai mua."
- Nói to, giằng co trước mặt khách khác — làm người bán mất mặt, khó bớt hơn.
Nụ cười và giọng nhẹ nhàng có tác dụng thật. Trong mặc cả, người bán không chỉ cân nhắc con số mà cân nhắc cả việc có muốn bán cho người này hay không.
Những lệ bất thành văn nên biết
Đã trả giá đúng mức người bán đồng ý thì mua
Đây là quy tắc quan trọng nhất. Nếu bạn trả một mức, người bán gật đầu, mà bạn lại bỏ đi, đó bị coi là thiếu tôn trọng. Vì thế đừng trả giá khi chưa thật sự muốn mua. Nếu chỉ muốn biết giá, hãy hỏi giá rồi cảm ơn, đừng trả giá.
Khách mở hàng buổi sáng
Nhiều người bán ở chợ quan niệm khách đầu tiên trong ngày, khách "mở hàng", ảnh hưởng tới vận buôn bán cả ngày. Họ kiêng khách đầu hỏi giá, trả giá kỹ rồi không mua. Vì vậy nếu ghé chợ sớm, người bán đôi khi bớt nhanh hơn để bán được hàng đầu — nhưng cũng là lúc nên tránh trả giá rồi bỏ đi. Đây là tập tục dân gian, mức độ tin theo khác nhau giữa từng người, từng vùng.
Mối quen
Khách quen ("mối") thường được giá tốt hơn, được chọn hàng ngon, được giữ hàng. Đi chợ lâu năm, nhiều người không mặc cả với sạp quen nữa, vì quan hệ đã thay thế cho cuộc dò giá. Với hàng mua thường xuyên như rau, thịt, cá, xây một mối quen thường có lợi hơn cố bớt từng lần.
Biết dừng
Khi người bán đã nói "thôi em, chỗ này lấy vốn rồi" nhiều lần và không nhích nữa, có thể họ đã sát giá vốn. Lúc đó hoặc nhận, hoặc cảm ơn và đi. Ép thêm vài đồng thường không đáng với cảm giác khó chịu để lại.
Bỏ đi: lá bài cuối cùng, dùng cho thật
Ở chợ quần áo, đồ lưu niệm, khách hay "giả vờ bỏ đi" để người bán gọi lại. Người bán gọi lại thật nếu mức giá khách đưa vẫn có lời. Nếu họ không gọi, nghĩa là mức đó quá thấp.
Lá bài này chỉ hiệu quả khi bạn sẵn sàng bỏ đi thật, nghĩa là có sạp khác bán món tương tự. Nếu đây là món duy nhất bạn thích, đi rồi lại quay về sẽ làm mất thế. Đó chính là ý nghĩa đời thường của khái niệm "phương án dự phòng" trong đàm phán: sức mạnh của bạn ở chợ đến từ việc có sạp khác để đi, không phải từ giọng nói cứng.
Góc nhìn hôm nay: mặc cả cũng là một nét văn hoá
Ca dao có câu "Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng" — danh tiếng mất đi thì khó lấy lại. Câu này đúng cho cả người bán lẫn người mua ở chợ. Người bán nói thách quá mức mất khách; người mua ép giá bất chấp mất mối. Mặc cả khéo là giữ được cả giá hợp lý lẫn quan hệ.
Muốn hiểu thêm văn hoá chợ Việt, có thể đi những chợ lâu đời như chợ Đồng Xuân (Hà Nội), chợ Bến Thành (Thành phố Hồ Chí Minh), các chợ phiên vùng cao phía Bắc như chợ Bắc Hà (Lào Cai), hoặc chợ nổi Cái Răng (Cần Thơ), nơi nhiều nét buôn bán cũ vẫn còn. Đi chợ với người lớn tuổi trong nhà một buổi, quan sát cách họ chào hỏi, hỏi giá, chọn hàng, thường dạy được nhiều hơn mọi bài hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Đi chợ có nên trả giá không?
Ở chợ truyền thống, mặc cả là chuyện bình thường với quần áo, đồ cũ, đồ thủ công, đồ lưu niệm. Với rau, thịt, cá ở chợ dân sinh, giá thường sát nên chỉ nên xin bớt nhẹ. Hàng có niêm yết giá và siêu thị thì không mặc cả.
Trả giá thế nào cho lịch sự?
Khảo giá vài sạp trước, nói nhẹ nhàng như "chị bớt cho em chút, em lấy luôn", nêu lý do cụ thể như mua nhiều hay hàng có lỗi nhỏ, và tránh chê bai hàng để ép giá. Đã trả mức nào người bán đồng ý thì nên mua.
Trả giá rồi không mua có sao không?
Nếu người bán đã đồng ý đúng mức bạn trả mà bạn bỏ đi, đó bị coi là thiếu tôn trọng, nhất là với khách mở hàng buổi sáng. Nếu chỉ muốn biết giá, hãy hỏi giá rồi cảm ơn, đừng trả giá khi chưa có ý mua.
Khách mở hàng là gì?
Khách mở hàng là người mua đầu tiên trong ngày của một sạp. Nhiều người bán tin khách đầu ảnh hưởng tới vận buôn bán cả ngày, nên kiêng khách đầu trả giá kỹ rồi không mua. Đây là tập tục dân gian, mỗi người tin theo một mức khác nhau.
Giả vờ bỏ đi có giúp được giá tốt hơn không?
Có thể, nếu mức bạn trả vẫn có lời cho người bán thì họ sẽ gọi lại. Nhưng cách này chỉ nên dùng khi bạn sẵn sàng đi thật và có sạp khác bán món tương tự; nếu quay lại, bạn sẽ mất thế.
