Trong một nhóm cá hề sống chung một cây hải quỳ, con lớn nhất là con cái duy nhất được sinh sản, con lớn thứ hai là con đực sinh sản, còn những con nhỏ hơn xếp hàng chờ. Khi con cái chết, con đực sinh sản sẽ chuyển giới thành cái, và con lớn nhất trong hàng chờ lên làm đực. Ở cá hề, thứ bậc theo kích thước quyết định cả giới tính — và những con đứng dưới còn tự kìm tốc độ lớn của mình để không bị đuổi khỏi nhà.
Cá hề và ngôi nhà hải quỳ
Cá hề (chi Amphiprion và Premnas) có gần ba chục loài, sống ở các rạn san hô vùng Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, kể cả vùng biển Việt Nam. Chúng gắn bó với hải quỳ — loài có xúc tu mang tế bào gây ngứa đủ làm tê con mồi nhỏ. Cá hề có lớp nhớt trên da giúp chúng không bị hải quỳ chích. Hải quỳ cho cá chỗ trú an toàn; cá hề đuổi một số loài cá ăn hải quỳ, và chất thải của cá có thể bổ sung dinh dưỡng cho vật chủ. Đây là ví dụ kinh điển về cộng sinh.
Một cây hải quỳ là một tài nguyên khan hiếm: rời nó ra ngoài rạn, một con cá hề nhỏ rất dễ bị ăn thịt. Vì thế, được ở lại trong hải quỳ là chuyện sống còn — và đó là gốc rễ của thứ bậc.
Một hàng chờ xếp theo kích thước
Nhóm cá hề trên một hải quỳ thường gồm:
| Thứ hạng | Vai trò | Kích thước |
|---|---|---|
| 1 | Con cái sinh sản | Lớn nhất |
| 2 | Con đực sinh sản | Lớn thứ hai |
| 3 trở xuống | Những con chưa sinh sản, xếp hàng chờ | Nhỏ dần theo thứ hạng |
Không có chuyện "chen hàng". Một con chỉ leo lên khi con đứng trên biến mất. Con lớn hơn đuổi, rượt con nhỏ hơn để giữ trật tự, nhưng ít khi thực sự đuổi nó khỏi hải quỳ — miễn là con nhỏ biết điều.
Biết điều nghĩa là gì: tự kìm tăng trưởng
Nhà sinh thái học Peter Buston, khi nghiên cứu cá hề ở Papua New Guinea, công bố trên tạp chí Nature năm 2003 một phát hiện đáng kinh ngạc: kích thước giữa hai con kề nhau trong hàng chờ giữ ở một tỉ lệ khá ổn định. Con đứng dưới thường chỉ lớn tới khoảng bốn phần năm chiều dài con ngay trên nó.
Giải thích được đưa ra: nếu con dưới lớn quá gần kích thước con trên, nó trở thành mối đe doạ tranh ngôi, và con trên sẽ đuổi nó đi. Vì thế, những con đứng dưới tự điều chỉnh tốc độ lớn — một dạng "phục tùng" bằng cơ thể. Các nghiên cứu sau đó của Buston, Marian Wong và cộng sự ghi nhận cá ở hàng chờ còn có thể giảm ăn để giữ khoảng cách kích thước an toàn.
Đổi giới: từ đực thành cái
Cá hề là loài lưỡng tính đực trước (protandry): mọi con cá hề đều khởi đầu là đực hoặc chưa phân hoá, và chỉ con lớn nhất trở thành cái. Chuyện xảy ra khi con cái sinh sản chết:
- Con đực sinh sản (thứ hạng 2) bắt đầu chuyển thành cái. Hành vi thay đổi trước, rồi cơ quan sinh dục biến đổi dần trong nhiều tuần.
- Con lớn nhất trong hàng chờ (thứ hạng 3) lớn nhanh và trở thành con đực sinh sản mới.
- Những con còn lại mỗi con lên một bậc.
Vì sao lại là cái lớn nhất? Lý giải phổ biến trong sinh học: số trứng một con cái đẻ được tăng mạnh theo kích thước cơ thể, trong khi một con đực nhỏ vẫn đủ thụ tinh cho trứng. Cặp đôi "cái lớn – đực nhỏ" cho nhiều con nhất.
Những loài làm điều ngược lại
Không phải loài cá đổi giới nào cũng giống cá hề. Nhiều loài cá bàng chài (họ Labridae) và cá mú là lưỡng tính cái trước (protogyny): khởi đầu là cái, con lớn nhất chuyển thành đực. Ở loài cá bàng chài đầu xanh vùng Caribe, khi con đực đầu đàn bị bắt đi, con cái lớn nhất có thể bắt đầu thay đổi hành vi chỉ trong vài giờ và chuyển hẳn thành đực trong vài tuần. Hướng đổi giới phụ thuộc vào việc giới nào hưởng lợi nhiều hơn từ kích thước lớn trong hệ thống giao phối của loài đó.
Đi tìm Nemo và sự thật sinh học
Bộ phim hoạt hình Đi tìm Nemo (2003) làm cá hề nổi tiếng toàn cầu. Phim kể chuyện cá bố Marlin mất vợ và nuôi con trai Nemo. Theo sinh học thật của cá hề, nếu cá mẹ chết, Marlin — con đực sinh sản — sẽ chuyển thành cái, và một con đực khác trong nhóm sẽ thành bạn đời. Các nhà sinh học biển hay nhắc chi tiết này như một ví dụ vui về khoảng cách giữa phim và tự nhiên. Phim tất nhiên không có nghĩa vụ làm sách giáo khoa.
Phim cũng khiến nhu cầu nuôi cá hề cảnh tăng vọt. Nhiều tổ chức bảo tồn đã cảnh báo việc bắt cá hề từ rạn tự nhiên. Ngày nay phần lớn cá hề bán làm cảnh có thể được nhân giống nhân tạo — người nuôi nên chọn nguồn cá nhân giống.
Góc nhìn hôm nay: thứ bậc không cần đánh nhau
Cá hề cho thấy một kiểu thứ bậc rất "trật tự": ai cũng biết vị trí của mình, ai cũng chờ đến lượt, và cái giá của việc giữ hoà khí là con đứng dưới chịu thiệt — lớn chậm, ăn ít, chưa được sinh sản. Đổi lại, nó được sống an toàn trong hải quỳ và có cơ hội lên bậc. Đây là một sự đánh đổi được tạo nên bởi hoàn cảnh: nhà thì ít, bên ngoài thì nguy hiểm.
Ở Việt Nam, bạn có thể thấy cá hề và hải quỳ khi lặn ngắm san hô ở Nha Trang, Côn Đảo, Phú Quốc hay Cù Lao Chàm, hoặc ở Bảo tàng Hải dương học thuộc Viện Hải dương học Nha Trang. Khi ngắm, hãy giữ khoảng cách, không chạm vào hải quỳ và san hô. Ngồi xem một nhóm cá hề vài phút, bạn sẽ nhận ra ngay con lớn nhất là ai.
Câu hỏi thường gặp
Cá hề có đổi giới tính được không?
Có. Cá hề là loài lưỡng tính đực trước: khởi đầu là đực, và con lớn nhất trong nhóm trở thành cái. Khi con cái chết, con đực sinh sản chuyển thành cái, và con lớn nhất trong hàng chờ lên làm đực.
Vì sao cá hề sống trong hải quỳ mà không bị chích?
Cá hề có lớp nhớt đặc biệt trên da giúp không bị tế bào gây ngứa của hải quỳ kích hoạt. Hải quỳ cho cá chỗ trú, còn cá hề đuổi một số kẻ ăn hải quỳ và góp dinh dưỡng — một mối quan hệ cộng sinh.
Thứ bậc trong nhóm cá hề được quyết định thế nào?
Theo kích thước. Con lớn nhất là cái sinh sản, con lớn thứ hai là đực sinh sản, những con nhỏ hơn xếp hàng chờ. Con đứng dưới tự kìm tốc độ lớn để không quá gần kích thước con trên và bị đuổi đi.
Phim Đi tìm Nemo có đúng với sinh học cá hề không?
Không hoàn toàn. Nếu cá mẹ chết như trong phim, cá bố Marlin sẽ chuyển thành cái theo đúng sinh học của loài. Phim là hư cấu và không định làm tài liệu khoa học.
Ở Việt Nam xem cá hề ở đâu?
Có thể thấy cá hề ở các rạn san hô Nha Trang, Côn Đảo, Phú Quốc, Cù Lao Chàm khi lặn ngắm, hoặc ở Bảo tàng Hải dương học Nha Trang. Khi lặn nên giữ khoảng cách và không chạm vào hải quỳ, san hô.
