Ở khỉ đầu chó hoang dã, những con đực đứng thấp trong thứ bậc thường có mức hormone stress cao hơn, huyết áp và sức khoẻ kém hơn con đứng trên — đó là phát hiện nổi tiếng của nhà thần kinh học Robert Sapolsky sau hàng chục năm theo dõi một đàn khỉ ở Kenya. Nhưng câu chuyện không dừng ở "đứng dưới thì khổ": khi thứ bậc bất ổn, chính kẻ đứng đầu lại căng thẳng nhất; và một đàn từng mất những con đực hung hăng đã giữ được nếp sống hiền hoà suốt nhiều năm sau.
Robert Sapolsky và đàn khỉ ở Kenya
Robert Sapolsky là giáo sư sinh học và thần kinh học ở Đại học Stanford. Từ cuối thập niên 1970, ông dành nhiều mùa liền ở vùng thảo nguyên Kenya để theo dõi khỉ đầu chó ô liu (olive baboon) hoang dã. Cuốn hồi ký A Primate's Memoir (2001) kể lại quãng đời ấy bằng giọng hài hước, còn các bài báo khoa học của ông trở thành nền tảng cho cả một lĩnh vực: quan hệ giữa địa vị xã hội và sức khoẻ.
Câu hỏi của Sapolsky đơn giản: stress hằng ngày ảnh hưởng thế nào tới cơ thể? Khỉ đầu chó là đối tượng lý tưởng vì ba lẽ. Chúng sống trong đàn có thứ bậc rõ rệt. Ở thảo nguyên dồi dào, chúng chỉ cần vài giờ mỗi ngày kiếm ăn, phần còn lại dành cho... gây khó dễ cho nhau. Và kẻ thù tự nhiên ít, nên phần lớn stress chúng chịu là stress xã hội, giống con người hiện đại.
Đo stress của một con khỉ hoang
Để đo hormone, Sapolsky phải lấy máu. Ông dùng ống thổi phi tiêu gây mê, chờ con khỉ ngủ rồi lấy mẫu thật nhanh — vì hormone stress tăng chỉ vài phút sau khi con vật bị kích động. Chất được đo chủ yếu là glucocorticoid (ở linh trưởng là cortisol), hormone cơ thể tiết ra khi gặp áp lực.
Kết quả trong những giai đoạn thứ bậc ổn định:
- Con đực thứ hạng thấp có mức glucocorticoid lúc nghỉ cao hơn.
- Khi gặp tình huống căng thẳng, cơ thể chúng phản ứng chậm và kém hiệu quả hơn.
- Chúng có dấu hiệu sức khoẻ tim mạch, miễn dịch kém hơn.
Lý do dễ hình dung: con đứng dưới bị đuổi khỏi chỗ ăn, bị đánh vô cớ khi con trên bực mình, ít có bạn chải lông, và quan trọng nhất là không kiểm soát và không đoán trước được những gì sẽ xảy ra với mình.
Khi thứ bậc rung chuyển
Bức tranh đảo ngược khi đàn rơi vào giai đoạn bất ổn — chẳng hạn khi một con đực mới nhập đàn và tranh ngôi. Lúc ấy, những con đứng trên cùng, phải liên tục đánh nhau để giữ chỗ, mới là những con căng thẳng nhất.
Các nghiên cứu ở Dự án Khỉ đầu chó Amboseli (Kenya) bổ sung một chi tiết bất ngờ. Năm 2011, nhóm Laurence Gesquiere công bố trên Science rằng con đực đứng số một có mức glucocorticoid cao hơn con đứng số hai. Giải thích được đưa ra: con số một phải gánh nhiều trận đánh và việc canh giữ con cái hơn hẳn; con số hai hưởng phần lớn lợi ích mà ít phải trả giá.
| Tình huống | Ai căng thẳng nhất |
|---|---|
| Thứ bậc ổn định | Con đứng dưới |
| Thứ bậc bất ổn, tranh ngôi | Con đứng trên |
| Đứng đầu lâu dài (Amboseli) | Con số một cao hơn con số hai |
| Có nhiều bạn chải lông, có quan hệ thân thiết | Mức stress thấp hơn ở cùng thứ hạng |
Hàng cuối cùng rất quan trọng: Sapolsky nhận ra rằng ngoài thứ hạng, tính cách và mạng lưới quan hệ quyết định nhiều. Những con biết phân biệt mối đe doạ thật với giả, biết trút giận đúng chỗ, có bạn bè, thường có hormone stress thấp hơn dù cùng thứ hạng.
Đàn Rừng và nếp sống hiền hoà
Câu chuyện nổi tiếng nhất trong nghiên cứu của Sapolsky là về một đàn khỉ mà ông đặt tên là "Đàn Rừng" (Forest Troop). Đầu thập niên 1980, gần lãnh thổ của đàn có một bãi rác của khu nhà nghỉ cho du khách. Những con đực hung hăng nhất, đứng cao nhất, giành quyền vào bãi rác để ăn đồ thừa. Năm 1983, một lô thịt nhiễm bệnh lao bò bị đổ ra đó. Những con đực ăn thịt ấy chết hàng loạt.
Đàn còn lại gồm phần lớn con cái và những con đực ít hung hăng. Không khí trong đàn thay đổi: ít đánh nhau, nhiều chải lông hơn, con đứng trên ít trút giận lên con đứng dưới. Điều đáng kinh ngạc là khoảng mười năm sau, khi toàn bộ những con đực thời đó đã chết hoặc rời đi và được thay bằng những con đực trẻ từ đàn khác nhập vào, nếp sống hiền hoà vẫn còn. Những con mới đến học theo cách sống của đàn.
Sapolsky và cộng sự Lisa Share công bố kết quả năm 2004 trên tạp chí PLoS Biology. Con đực thứ hạng thấp trong Đàn Rừng không có dấu hiệu stress cao như ở các đàn khác. Bài học lớn: thứ bậc không nhất thiết phải tàn nhẫn, và "văn hoá" của một nhóm có thể thay đổi rồi truyền lại.
Từ khỉ đến người
Song song với nghiên cứu khỉ, một công trình lớn ở người cho thấy xu hướng tương tự. Nghiên cứu Whitehall do nhà dịch tễ học Michael Marmot dẫn dắt, theo dõi công chức Anh từ cuối thập niên 1960, phát hiện công chức ở ngạch thấp có tỉ lệ bệnh tim và tử vong cao hơn ngạch cao — ngay cả khi đã tính tới hút thuốc, huyết áp, cholesterol. Không ai trong số họ nghèo đói; khác biệt nằm ở mức độ kiểm soát công việc của chính mình.
Sapolsky cẩn thận khi so sánh. Con người thuộc nhiều nhóm cùng lúc: người đứng thấp ở cơ quan có thể là đội trưởng đội bóng, là trưởng họ, là người được kính trọng ở chùa. Chúng ta có thể chọn so mình với nhóm nào. Điều ấy giúp con người giảm bớt sức nặng của một thứ bậc duy nhất — thứ khỉ đầu chó không có.
Góc nhìn hôm nay
Những gì khỉ đầu chó dạy ta về stress xã hội có thể gói trong vài điều, dùng được ngay:
- Kiểm soát và khả năng đoán trước làm giảm stress nhiều hơn ta tưởng. Biết điều gì sẽ xảy ra, có chút quyền quyết định về việc của mình, đã là khác biệt lớn.
- Quan hệ thân thiết là lá chắn. Cùng thứ hạng, con có bạn bè ít căng thẳng hơn.
- Đứng đầu cũng có giá. Vị trí cao trong một thứ bậc bất ổn là vị trí căng thẳng.
- Nhóm có thể đổi văn hoá. Một tập thể bớt hung hăng có thể giữ được nếp ấy qua nhiều thế hệ thành viên.
Muốn tìm hiểu thêm, cuốn Why Zebras Don't Get Ulcers (Vì sao ngựa vằn không bị loét dạ dày) của Sapolsky giải thích sinh học của stress rất dễ hiểu. Bài giảng sinh học hành vi của ông ở Stanford cũng được công bố rộng rãi. Còn nếu stress kéo dài ảnh hưởng tới giấc ngủ, sức khoẻ, hãy gặp bác sĩ — nghiên cứu ở khỉ giải thích được cơ chế, không thay được việc khám chữa.
Câu hỏi thường gặp
Robert Sapolsky nghiên cứu gì ở khỉ đầu chó?
Ông nghiên cứu quan hệ giữa thứ hạng xã hội và stress ở khỉ đầu chó hoang tại Kenya từ cuối thập niên 1970, bằng cách đo hormone glucocorticoid và các chỉ số sức khoẻ của từng con theo thứ hạng.
Khỉ đứng thấp trong đàn có bị stress hơn không?
Khi thứ bậc ổn định thì có: con đứng dưới thường có hormone stress cao hơn và sức khoẻ kém hơn. Nhưng khi thứ bậc bất ổn, con đứng trên lại căng thẳng nhất, và con có nhiều quan hệ thân thiết ít stress hơn ở cùng thứ hạng.
Đàn Rừng (Forest Troop) là gì?
Đó là một đàn khỉ đầu chó mà những con đực hung hăng nhất chết năm 1983 sau khi ăn thịt nhiễm lao ở bãi rác. Đàn trở nên hiền hoà hơn và giữ nếp đó cả khi các con đực mới nhập vào, theo công bố của Sapolsky và Share năm 2004.
Nghiên cứu Whitehall cho thấy điều gì?
Nghiên cứu theo dõi công chức Anh cho thấy người ở ngạch thấp có tỉ lệ bệnh tim và tử vong cao hơn ngạch cao, kể cả khi đã tính các yếu tố nguy cơ thông thường. Mức kiểm soát công việc được xem là một yếu tố quan trọng.
