Đại hội Viên là hội nghị của các cường quốc châu Âu họp tại Viên từ mùa thu năm 1814 tới tháng 6 năm 1815 để sắp xếp lại châu Âu sau hơn hai mươi năm chiến tranh với nước Pháp cách mạng và Napoléon. Văn kiện cuối cùng (Final Act) được ký ngày 9 tháng 6 năm 1815, chín ngày trước trận Waterloo. Kết quả là một bản đồ mới, một Liên bang Đức thay cho Đế quốc La Mã Thần thánh, một Thuỵ Sĩ trung lập, và một cơ chế để các cường quốc thường xuyên bàn bạc với nhau, được gọi là "Hoà điệu châu Âu".
Một hội nghị không có phiên họp toàn thể
Sau khi Napoléon thoái vị và bị đưa ra đảo Elba, hoà ước Paris thứ nhất (30 tháng 5 năm 1814) đưa nước Pháp về biên giới năm 1792 và hẹn các bên họp ở Viên để giải quyết những phần còn lại. Hàng trăm phái đoàn kéo về thủ đô nước Áo: vua chúa, vương hầu, đại diện của các thành phố, các dòng tu, cả những gia tộc bị mất lãnh địa.
Nhưng điều ít người biết là Đại hội Viên chưa bao giờ họp phiên toàn thể. Mọi quyết định thực chất do bốn cường quốc thắng trận là Áo, Anh, Nga, Phổ bàn trong các cuộc gặp kín, về sau thêm nước Pháp. Các nước nhỏ chỉ được nghe kết quả, hoặc làm việc trong các uỷ ban chuyên đề. Hình ảnh quen thuộc về các buổi khiêu vũ, yến tiệc liên miên ở Viên là có thật, nhưng công việc chính diễn ra trong phòng nhỏ.
Những người ngồi quanh bàn
| Nước | Đại diện chính | Mục tiêu chính |
|---|---|---|
| Áo | Klemens von Metternich (chủ trì) | Giữ cân bằng, không để Nga hay Phổ quá mạnh, chặn tư tưởng cách mạng |
| Anh | Lord Castlereagh, sau là công tước Wellington | Cân bằng trên lục địa, rào chắn quanh Pháp, giữ các thuộc địa chiến lược |
| Nga | Sa hoàng Alexander I, ngoại trưởng Nesselrode | Lấy phần lớn Ba Lan |
| Phổ | Thủ tướng Hardenberg, Wilhelm von Humboldt | Lấy toàn bộ vương quốc Saxony |
| Pháp | Talleyrand | Được ngồi vào bàn như một cường quốc, giữ nguyên biên giới đã thoả thuận |
Cách Talleyrand đưa nước Pháp bại trận trở lại vị trí cường quốc là một chuyện riêng của mưu lược cá nhân, đã kể ở bài về Richelieu và Talleyrand. Bài này tập trung vào nội dung các thoả thuận.
Cuộc khủng hoảng Ba Lan – Saxony
Vấn đề suýt làm đổ hội nghị là tham vọng của Nga và Phổ. Sa hoàng muốn biến phần lớn đất Ba Lan, vốn thuộc Công quốc Warszawa do Napoléon lập, thành một vương quốc dưới quyền ông. Phổ, đồng minh của Nga, đòi bù lại bằng toàn bộ Saxony, một vương quốc Đức có vua đã theo Napoléon tới cùng.
Áo và Anh lo rằng nếu cả hai yêu sách được chấp nhận, Nga sẽ tiến quá sâu vào trung Âu và Phổ quá mạnh trong thế giới Đức. Ngày 3 tháng 1 năm 1815, Áo, Anh và Pháp ký một hiệp ước phòng thủ bí mật, cam kết hỗ trợ nhau nếu bị tấn công. Hai nước thắng trận bắt tay với chính kẻ vừa thua để chống hai nước thắng trận còn lại, một minh chứng gọn gàng cho logic cân bằng quyền lực.
Nga và Phổ nhượng bộ. Giải pháp cuối cùng là một thoả hiệp:
- Phần lớn Công quốc Warszawa thành Vương quốc Ba Lan, hay "Ba Lan Quốc hội", với Sa hoàng làm vua.
- Phổ nhận khoảng hai phần năm Saxony; vua Saxony giữ phần còn lại.
- Phổ được bù bằng đất ở vùng Rhine và Westphalia, phía tây.
- Kraków thành một thành phố tự do dưới sự bảo hộ của ba nước láng giềng.
Việc giao vùng Rhine cho Phổ ban đầu là để Phổ làm người gác cổng phía đông nước Pháp. Không ai ngờ vùng này, với than đá và công nghiệp, về sau sẽ giúp Phổ trở thành cường quốc hàng đầu nước Đức.
Bản đồ mới của châu Âu
Ý tưởng chỉ đạo của các nhà đàm phán là dựng một vòng rào quanh nước Pháp và giữ thăng bằng giữa các cường quốc, chứ không phải chiều theo nguyện vọng của dân cư.
| Vùng | Quyết định |
|---|---|
| Hà Lan và Bỉ | Nhập thành Vương quốc Liên hiệp Hà Lan dưới vua Willem I, làm rào chắn phía bắc nước Pháp |
| Thế giới Đức | Lập Liên bang Đức gồm 39 thành viên, nghị hội họp ở Frankfurt, Áo giữ ghế chủ tịch |
| Áo | Bỏ vùng Bỉ, nhận Lombardy và Venetia ở bắc Ý, vùng Illyria, Tyrol, Salzburg |
| Ý | Vương quốc Sardinia nhận Genoa; Lãnh địa Giáo hoàng được khôi phục; dòng Bourbon trở lại Naples |
| Thuỵ Sĩ | Được công nhận trung lập vĩnh viễn, có thêm vài bang mới |
| Bắc Âu | Thuỵ Điển giữ Na Uy (đã nhận từ Đan Mạch năm 1814); Phổ nhận Pomerania thuộc Thuỵ Điển |
| Anh | Giữ các vị trí đã chiếm như Malta, Mũi Hảo Vọng, Ceylon, Heligoland |
Những thứ ít ai nhớ mà vẫn còn tới ngày nay
Quy định về cấp bậc ngoại giao
Trước 1815, các sứ thần cãi nhau triền miên về chuyện ai đứng trước ai, có lúc còn ẩu đả trên đường phố vì tranh lối đi của xe ngựa. Đại hội Viên ra bản quy định ngày 19 tháng 3 năm 1815, chia các nhà ngoại giao thành mấy hạng (đại sứ, công sứ, đại biện) và quy định thứ tự ưu tiên trong cùng một hạng tính theo ngày trình quốc thư, không theo sức mạnh hay danh tiếng của nước cử. Nguyên tắc đơn giản ấy chấm dứt cả thế kỷ tranh chấp nghi thức và về cơ bản vẫn được dùng tới nay.
Tự do đi lại trên sông quốc tế
Đại hội đặt nguyên tắc các sông chảy qua nhiều nước phải được mở cho tàu thuyền đi lại, và lập uỷ ban quản lý sông Rhine. Uỷ ban Trung ương về Hàng hải trên sông Rhine được coi là một trong những tổ chức quốc tế lâu đời nhất còn hoạt động.
Tuyên bố về buôn bán nô lệ
Dưới sức ép của Anh, ngày 8 tháng 2 năm 1815 các cường quốc ra tuyên bố lên án buôn bán nô lệ qua Đại Tây Dương. Tuyên bố không đặt thời hạn cụ thể và không có cơ chế cưỡng chế, nhưng là lần đầu một nguyên tắc nhân đạo được các cường quốc cùng nêu trong một văn kiện đa phương.
Kết thúc và hệ quả
Trăm ngày và văn kiện cuối cùng
Tháng 3 năm 1815, tin Napoléon rời Elba trở về Pháp tới Viên. Các cường quốc lập tức tuyên bố ông là kẻ ngoài vòng pháp luật và tái lập liên minh. Mối đe doạ chung làm các mâu thuẫn còn lại được giải quyết nhanh hơn. Văn kiện cuối cùng được ký ngày 9 tháng 6 năm 1815. Sau Waterloo, hoà ước Paris thứ hai (20 tháng 11 năm 1815) khắt khe hơn với Pháp: biên giới lùi về năm 1790, bồi thường 700 triệu franc, quân chiếm đóng đóng ở miền bắc nước Pháp trong vài năm.
Cũng trong năm 1815, Nga, Áo, Phổ lập Liên minh Thần thánh do Sa hoàng khởi xướng, còn Anh, Áo, Nga, Phổ lập Liên minh Bốn nước với cam kết họp định kỳ. Từ đây ra đời "hệ thống đại hội": các cường quốc gặp nhau ở Aachen (1818), Troppau, Laibach, Verona để bàn những vấn đề chung. Người ta gọi đó là Hoà điệu châu Âu.
Thành công và cái giá
Về mặt giữ hoà bình giữa các cường quốc, trật tự Viên khá thành công: suốt mấy chục năm sau không có cuộc chiến nào kéo cả châu Âu vào như thời Napoléon. Các cuộc chiến của thế kỷ 19 như chiến tranh Crimea hay các cuộc chiến thống nhất nước Ý, nước Đức đều có giới hạn về quy mô.
Nhưng cái giá là sự phớt lờ hai sức mạnh mới: chủ nghĩa dân tộc và tư tưởng tự do. Người Ý, người Ba Lan, người Bỉ bị chia hoặc ghép theo tính toán của các triều đình. Các cuộc nổi dậy năm 1830 và cách mạng năm 1848 lần lượt làm lung lay trật tự ấy. Bỉ tách khỏi Hà Lan ngay từ năm 1830.
Bài học về đàm phán từ Đại hội Viên
- Bàn kín, công bố chung. Quyết định thật nằm trong nhóm nhỏ; văn kiện chung chỉ ghi nhận kết quả.
- Bù trừ thay vì chia đôi. Phổ không lấy được cả Saxony nhưng được bù bằng vùng Rhine. Khi một món không chia được, người ta tìm món khác để đền.
- Quy tắc trung lập chấm dứt tranh cãi. Xếp thứ tự ngoại giao theo ngày đến, không theo sức mạnh, là một quy tắc đơn giản mà ai cũng chấp nhận được.
- Trật tự không tính tới người dân thì không bền mãi. Thứ bị gạt khỏi bàn hôm nay có thể quay lại lật bàn mai sau.
Muốn tìm hiểu thêm
Ở Viên, cung điện Hofburg và phủ thủ tướng trên quảng trường Ballhausplatz, nơi Metternich làm việc, vẫn còn. Sách dễ đọc: Rites of Peace của Adam Zamoyski kể chi tiết đời sống và đàm phán ở Viên; The Congress of Vienna and its Legacy của Mark Jarrett đọc để hiểu hệ thống đại hội sau năm 1815. Đọc kèm một tập bản đồ lịch sử châu Âu để thấy rõ từng vùng đất đổi chủ.
Câu hỏi thường gặp
Đại hội Viên diễn ra năm nào?
Đại hội họp tại Viên từ khoảng tháng 9 năm 1814 tới tháng 6 năm 1815. Văn kiện cuối cùng được ký ngày 9 tháng 6 năm 1815, trước trận Waterloo chín ngày.
Đại hội Viên quyết định những gì?
Đại hội vẽ lại bản đồ châu Âu: lập Liên bang Đức 39 thành viên, nhập Bỉ vào Hà Lan, giao phần lớn Ba Lan cho Sa hoàng, chia một phần Saxony và vùng Rhine cho Phổ, trao bắc Ý cho Áo, công nhận Thuỵ Sĩ trung lập vĩnh viễn. Đại hội cũng quy định cấp bậc ngoại giao và tự do đi lại trên sông quốc tế.
Ai là người chủ trì Đại hội Viên?
Ngoại trưởng Áo Klemens von Metternich chủ trì. Các nhân vật chủ chốt khác là Castlereagh của Anh, Sa hoàng Alexander I của Nga, Hardenberg của Phổ và Talleyrand của Pháp.
Hoà điệu châu Âu là gì?
Là cơ chế các cường quốc châu Âu thường xuyên họp bàn để giữ trật tự chung sau năm 1815, bắt nguồn từ Liên minh Bốn nước với cam kết họp định kỳ. Các đại hội ở Aachen, Troppau, Laibach, Verona là những lần họp đầu tiên của hệ thống này.
Vì sao Đại hội Viên bị phê phán?
Vì các nhà đàm phán chia đất theo tính toán cân bằng giữa các triều đình mà bỏ qua nguyện vọng của người dân và tư tưởng dân tộc, tự do đang lên. Các cuộc nổi dậy năm 1830 và cách mạng 1848 cho thấy giới hạn của trật tự ấy.
