Hiệp ước Tordesillas 1494: Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha chia đôi thế giới

Hiệp ước Tordesillas là thoả thuận ký ngày 7 tháng 6 năm 1494 tại thị trấn Tordesillas (vương quốc Castile) giữa Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, chia những vùng đất "mới phát hiện" ngoài châu Âu bằng một đường kinh tuyến nằm cách quần đảo Cape Verde 370 dặm Tây Ban Nha (league) về phía tây. Đất phía tây đường ấy thuộc phần Tây Ban Nha, phía đông thuộc Bồ Đào Nha. Đây là ví dụ nổi tiếng nhất về chuyện hai cường quốc ngồi chia nhau thế giới trên giấy, trong khi chưa ai biết thế giới ấy rộng bao nhiêu.

Bối cảnh: chuyến đi của Columbus làm vỡ một thoả thuận cũ

Trước Tordesillas, hai vương quốc trên bán đảo Iberia đã có một thoả thuận là hiệp ước Alcáçovas năm 1479. Theo đó, quần đảo Canary thuộc Castile, còn Bồ Đào Nha giữ quyền ở bờ biển châu Phi và các đảo xa hơn về phía nam. Bồ Đào Nha lúc ấy đang dẫn đầu trong việc dò đường biển vòng quanh châu Phi sang Ấn Độ.

Tháng 3 năm 1493, Christopher Columbus trở về sau chuyến đi đầu tiên, nói rằng mình đã tới "các xứ Ấn Độ" bằng đường phía tây. Vua Bồ Đào Nha João II lập tức cho rằng vùng đất ấy nằm trong phạm vi của mình theo Alcáçovas. Hai bên đứng trước nguy cơ xung đột.

Giáo hoàng vẽ đường trước, hai vua đàm phán sau

Vua Fernando và nữ hoàng Isabel của Tây Ban Nha nhanh chân hơn. Họ nhờ Giáo hoàng Alexander VI, người gốc xứ Valencia, ra một loạt sắc chỉ năm 1493. Sắc chỉ nổi tiếng nhất, Inter caetera, vạch một đường cách quần đảo Azores và Cape Verde 100 dặm về phía tây: đất phía tây chưa thuộc vua Kitô giáo nào sẽ dành cho Castile.

Bồ Đào Nha thấy đường ấy quá sát, có thể cản đường tàu của mình đi vòng xuống nam Đại Tây Dương (tàu Bồ phải đi vòng rất xa ra phía tây để bắt gió khi xuống mũi Hảo Vọng). Thay vì cãi với Giáo hoàng, João II chọn đàm phán thẳng với Tây Ban Nha. Kết quả là hiệp ước Tordesillas, dời đường phân chia ra xa hơn nhiều về phía tây.

Đường kẻ trên một tấm bản đồ chưa có

Đọc hiệp ước dưới con mắt người nay, điều lạ nhất là không ai biết đường ấy thật sự nằm ở đâu. Có ba vấn đề:

1. Không xác định được kinh độ. Thế kỷ 15 chưa có cách đo kinh độ trên biển chính xác. Phải gần ba trăm năm sau, đồng hồ hàng hải mới giải quyết được chuyện này.
2. Không thống nhất độ dài một "dặm". Đơn vị league của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha thời đó không đồng nhất, và kích thước Trái Đất cũng ước lượng khác nhau.
3. Không rõ đo từ đảo nào. Cape Verde là một quần đảo trải rộng; đo từ đảo phía đông hay phía tây cho kết quả lệch nhau đáng kể.

Hiệp ước có dự liệu cử một đoàn thuyền chung đi xác định đường ranh, nhưng đoàn ấy không bao giờ thành hình. Đường Tordesillas vì thế là một ý niệm pháp lý nhiều hơn là một đường thật.

Brazil: khoản lời bất ngờ của Bồ Đào Nha

Năm 1500, đoàn tàu của Pedro Álvares Cabral trên đường sang Ấn Độ đã đi lệch về phía tây và cập bờ một vùng đất mà nay là Brazil. Vùng đất này nằm phía đông đường Tordesillas, nên Bồ Đào Nha có cơ sở pháp lý để chiếm giữ. Đó là lý do người Brazil ngày nay nói tiếng Bồ Đào Nha, trong khi phần lớn Nam Mỹ nói tiếng Tây Ban Nha.

Có người suy đoán João II đòi dời đường ra xa vì đã biết trước có đất ở đó. Giả thuyết này hấp dẫn nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn; các nhà sử học vẫn tranh luận. Cách giải thích thận trọng hơn là Bồ Đào Nha cần không gian biển rộng cho tuyến vòng qua châu Phi.

Về sau, người Bồ từ Brazil tiến sâu vào nội địa, vượt xa đường Tordesillas. Năm 1750, hiệp ước Madrid giữa hai nước bỏ đường này ở Nam Mỹ, chuyển sang nguyên tắc ai thực sự định cư thì giữ đất.

Phía bên kia địa cầu: chuyện quần đảo hương liệu

Một đường kinh tuyến chạy quanh Trái Đất thì phải có nửa bên kia. Khi đoàn của Magellan (1519–1522) đi vòng quanh thế giới và tới quần đảo Maluku, nơi sản xuất đinh hương và nhục đậu khấu, hai nước lại tranh nhau: Maluku nằm ở bên nào của đường ranh?

Không ai đo được, nên họ giải quyết bằng tiền. Theo hiệp ước Zaragoza năm 1529, vua Carlos I của Tây Ban Nha nhường quyền đòi Maluku cho Bồ Đào Nha để đổi lấy 350.000 ducat. Đây là một ví dụ thú vị: khi quyền sở hữu không chứng minh được, người ta mua bán chính cái quyền đòi.

Philippines về sau vẫn thành thuộc địa Tây Ban Nha dù về lý thuyết nằm ở phần Bồ Đào Nha, cho thấy đường kẻ trên giấy nhường chỗ cho thực tế trên đất.

Các nước khác nghĩ gì

Hiệp ước chỉ ràng buộc hai nước ký. Pháp, Anh và sau này Hà Lan không công nhận việc thế giới bị chia đôi cho hai vương quốc Iberia. Người ta hay kể vua Pháp François I từng đòi được xem điều khoản nào trong di chúc của tổ phụ Adam đã chia thế giới cho hai nước ấy. Câu này được truyền lại qua nhiều sách nhưng khó xác minh nguyên văn, nên chỉ nên xem là giai thoại thể hiện thái độ của các nước bị gạt ra.

Điều chắc chắn là từ thế kỷ 16, tàu Anh, Pháp, Hà Lan liên tục vào vùng biển "của" Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Một hiệp ước giữa hai bên không thể giữ được trật tự khi các bên thứ ba đủ mạnh để phớt lờ nó.

Và còn những người không được hỏi ý kiến: hàng triệu cư dân bản địa ở châu Mỹ, châu Phi, châu Á mà đất đai của họ được đem ra chia. Hiệp ước Tordesillas là văn bản của kẻ đi chiếm, đọc nó cũng là đọc lối nghĩ ấy.

Bài học về quyền lực

• Chạy trước một bước có lợi, nhưng chưa đủ. Tây Ban Nha xin được sắc chỉ của Giáo hoàng trước, nhưng Bồ Đào Nha vẫn kéo được đường ranh về phía có lợi cho mình nhờ đàm phán trực tiếp.
• Thoả thuận về thứ chưa ai đo được sẽ phải đàm phán lại. Tordesillas cần thêm Zaragoza 1529 và Madrid 1750 mới khép lại được.
• Hiệp ước chỉ ràng buộc người ký. Chia thế giới cho hai nước chỉ có giá trị khi các nước khác chấp nhận, hoặc chưa đủ sức phản đối.

Muốn tìm hiểu thêm

Hai bản gốc của hiệp ước được lưu ở Archivo General de Indias tại Seville và kho lưu trữ quốc gia Torre do Tombo ở Lisbon; năm 2007 UNESCO đưa chúng vào danh mục Ký ức Thế giới. Ở Tordesillas có một bảo tàng nhỏ về hiệp ước trong toà nhà được cho là nơi đàm phán. Muốn hiểu thêm bối cảnh hàng hải, có thể đọc các sách về những chuyến vượt biển lớn thế kỷ 15–16, nhất là phần về tuyến đường vòng qua châu Phi của Bồ Đào Nha.