Gia Cát Lượng sang Đông Ngô: Tam Quốc chí khác Tam Quốc diễn nghĩa

Năm 208, sau khi Tào Tháo chiếm Kinh Châu và đánh tan quân Lưu Bị, Gia Cát Lượng sang Sài Tang gặp Tôn Quyền, thuyết phục chúa Đông Ngô liên minh cùng Lưu Bị chống Tào — mở đường cho trận Xích Bích. Đó là sự kiện có thật, được Trần Thọ chép trong Tam Quốc chí. Nhưng phần lớn những cảnh quen thuộc với người Việt — "thiệt chiến quần nho" đấu khẩu với văn thần Ngô, khích Chu Du bằng bài phú Đồng Tước đài, thuyền cỏ mượn tên, lập đàn cầu gió đông — là sáng tạo của tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa hơn một nghìn năm sau.

Hai cuốn sách, hai Gia Cát Lượng

Khi đọc về Gia Cát Lượng, câu hỏi đầu tiên luôn là: chi tiết này từ sách nào?

Bối cảnh năm 208

Đầu năm 208, Tào Tháo đã làm chủ phương bắc và đem quân xuống phía nam. Lưu Biểu, chủ Kinh Châu, chết; con là Lưu Tông đầu hàng. Lưu Bị, khi ấy đang nương nhờ Kinh Châu, phải tháo chạy về phía nam, bị kỵ binh Tào đuổi kịp ở Trường Bản và thua tan.

Ở phía đông, Tôn Quyền nắm Giang Đông. Triều thần Ngô chia rẽ: phe văn thần, đứng đầu là Trương Chiêu, nghiêng về đầu hàng Tào vì Tào thế mạnh, lại danh nghĩa phò thiên tử nhà Hán. Phe chủ chiến có Lỗ Túc và về sau là Chu Du.

Theo Tam Quốc chí, chính Lỗ Túc là người chủ động trước: ông xin Tôn Quyền cho đi viếng tang Lưu Biểu, thực chất để dò tình hình, gặp Lưu Bị trên đường chạy và đề nghị liên minh. Gia Cát Lượng theo Lỗ Túc về Sài Tang.

Cuộc gặp ở Sài Tang theo Tam Quốc chí

"Gia Cát Lượng truyện" chép cuộc thuyết phục khá ngắn nhưng rất sắc. Có thể chia làm ba bước:

Bước một: khích tướng

Gia Cát Lượng không van xin. Ông nói đại ý: nếu tướng quân có thể dùng đất Ngô Việt chống lại Trung Nguyên thì nên sớm cắt đứt với Tào; nếu không thể, sao không bỏ giáp, cuốn cờ, cúi mình thờ Tào? Nay ngoài mặt tỏ ra phục tùng mà trong lòng do dự, việc gấp mà không quyết, hoạ đến không xa.

Tôn Quyền hỏi lại: vậy sao Lưu Bị không hàng? Gia Cát Lượng đáp: Điền Hoành chỉ là một tráng sĩ nước Tề còn giữ nghĩa không chịu nhục, huống chi Lưu Bị là dòng dõi nhà Hán, tài năng hơn đời, kẻ sĩ ngưỡng mộ như nước chảy về biển. Việc không thành là do trời, sao lại chịu khuất dưới Tào. Tôn Quyền nổi giận: ta không thể đem cả đất Ngô và mười vạn quân để chịu chế ngự của người khác.

Kỹ thuật: đặt hai lựa chọn rõ ràng và đẩy người nghe tự chọn cái khó hơn vì danh dự. Lời "sao không hàng" chạm vào lòng tự tôn của một người trẻ đang muốn khẳng định mình.

Bước hai: phân tích lực lượng

Khi Tôn Quyền đã muốn đánh, Gia Cát Lượng chuyển sang trấn an bằng phân tích:

• Quân Lưu Bị tuy thua vẫn còn khoảng một vạn thuỷ quân của Quan Vũ, cộng với quân của Lưu Kỳ ở Giang Hạ cũng chừng một vạn.
• Quân Tào đi xa mệt mỏi; truy Lưu Bị, kỵ binh nhẹ một ngày đêm đi hơn ba trăm dặm. Ông dùng câu binh pháp "mũi tên nỏ mạnh đến cuối đà không xuyên nổi lụa mỏng".
• Người phương bắc không quen thuỷ chiến.
• Dân Kinh Châu theo Tào vì bị ép thế, không phải thật lòng.

Bước ba: vẽ ra kết quả

Ông kết: nếu Tôn Lưu hợp sức, Tào ắt bại và rút về bắc; khi ấy thế Kinh Châu và Ngô mạnh lên, thế chân vạc sẽ thành. Tôn Quyền mừng, đem việc bàn với quần thần.

Người quyết định thật sự: Chu Du

Tam Quốc chí cũng cho thấy Gia Cát Lượng không phải người duy nhất, thậm chí không phải người quyết định. Sau cuộc gặp, triều Ngô vẫn còn tranh cãi. Chu Du từ Bà Dương về, phân tích với Tôn Quyền những điểm yếu của Tào gần giống Gia Cát Lượng, và xin ba vạn quân tinh nhuệ. Theo các tư liệu được Bùi Tùng Chi dẫn, Tôn Quyền rút đao chém vào góc án, tuyên bố ai còn nói hàng sẽ giống như cái án này.

Trận Xích Bích cuối năm 208 do Chu Du và Trình Phổ chỉ huy, kế hoả công do tướng Hoàng Cái đề xuất. Gia Cát Lượng không chỉ huy trận này.

Những cảnh do tiểu thuyết thêm vào

Vì tiểu thuyết quá nổi tiếng, hình ảnh Chu Du hẹp hòi đã ăn sâu vào trí nhớ người đọc — một ví dụ về cách văn chương có thể "viết lại" danh tiếng của người thật.

Góc nhìn hôm nay

Cuộc thuyết phục ở Sài Tang, ngay cả trong bản chính sử ngắn gọn, vẫn là bài mẫu về thương lượng từ thế yếu: Lưu Bị vừa thua, không có gì nhiều để đưa ra. Gia Cát Lượng không cầu xin mà đặt bên kia vào thế phải tự quyết vì danh dự, rồi đưa ra phân tích để họ yên tâm, và vẽ ra lợi ích chung. Muốn hiểu thật về ông, hãy đọc "Gia Cát Lượng truyện" và "Chu Du truyện" trong Tam Quốc chí, rồi đọc lại các hồi tương ứng của Diễn nghĩa — sự khác nhau sẽ làm cả hai cuốn hay hơn.