Hiệp ước Utrecht 1713: Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha và cân bằng quyền lực

Hiệp ước Utrecht là chuỗi hoà ước ký trong các năm 1713–1715, chủ yếu tại thành Utrecht (Hà Lan), kết thúc Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha. Kết quả cốt lõi: cháu nội vua Louis XIV là Philippe V được giữ ngai vàng Tây Ban Nha nhưng phải từ bỏ vĩnh viễn quyền nối ngôi nước Pháp, để hai vương miện không bao giờ nhập làm một. Đây cũng là văn bản đầu tiên ghi rõ mục tiêu giữ "cân bằng quyền lực" ở châu Âu, và là lúc nước Anh bắt đầu vươn lên thành cường quốc hàng hải hàng đầu.

Một ngai vàng không có người thừa kế

Vua Carlos II của Tây Ban Nha mất năm 1700, không có con. Đế quốc của ông khổng lồ: Tây Ban Nha, phần lớn châu Mỹ, Philippines, miền nam nước Ý, vùng Hà Lan thuộc Tây Ban Nha (nay là Bỉ), Milan. Hai nhà gần nhất về huyết thống là Bourbon của Pháp và Habsburg của Áo. Ai lấy được di sản ấy sẽ làm lệch hẳn cán cân châu Âu.

Di chúc của Carlos II để ngôi cho Philippe, công tước xứ Anjou, cháu nội Louis XIV. Louis XIV chấp nhận. Anh, Hà Lan và Áo lo sợ một khối Pháp – Tây Ban Nha thống nhất dưới nhà Bourbon nên lập liên minh chống lại. Chiến tranh kéo dài từ 1701 tới 1714, lan khắp châu Âu và các thuộc địa.

Cú xoay chuyển khiến phe thắng muốn ngừng

Liên minh chống Pháp thắng nhiều trận lớn, nhưng không thể đánh bật Philippe khỏi Tây Ban Nha, nơi người Castile phần đông ủng hộ ông. Rồi năm 1711, một sự kiện bất ngờ đổi hẳn bài toán: hoàng đế Joseph I của Áo qua đời, em trai ông là đại công tước Karl, ứng viên của liên minh cho ngôi Tây Ban Nha, trở thành hoàng đế Karl VI.

Nếu Karl vừa làm hoàng đế vừa làm vua Tây Ban Nha, châu Âu sẽ có một khối Habsburg khổng lồ như thời Karl V hai thế kỷ trước. Điều đó cũng nguy hiểm không kém một khối Bourbon. Với nước Anh, lý do để đánh tiếp gần như biến mất. Chính phủ Tory mới lên ở London mở đàm phán bí mật với Pháp, sau lưng các đồng minh. Hội nghị chính thức khai mạc ở Utrecht tháng 1 năm 1712.

Đây là bài học kinh điển: liên minh được dựng để ngăn một bên quá mạnh sẽ đổi hướng ngay khi bên kia có nguy cơ quá mạnh. Mục tiêu không phải là ai thắng, mà là không ai thắng quá nhiều.

Các văn bản chính

Ai được gì

Tây Ban Nha và Pháp

Philippe V giữ Tây Ban Nha và châu Mỹ, nhưng từ bỏ quyền nối ngôi Pháp; các hoàng thân Pháp cũng từ bỏ quyền nối ngôi Tây Ban Nha. Tây Ban Nha mất các lãnh thổ ở Ý và vùng Hà Lan. Pháp công nhận việc nối ngôi theo dòng Tin Lành ở Anh, ngừng ủng hộ dòng Stuart lưu vong, và phải phá bỏ công sự ở cảng Dunkirk, nơi tàu cướp biển Pháp từng xuất phát đánh tàu buôn Anh.

Nước Anh

• Từ Tây Ban Nha: Gibraltar và đảo Minorca, hai vị trí khống chế phía tây Địa Trung Hải.
• Từ Pháp: Newfoundland, Acadia (nay là Nova Scotia), vùng vịnh Hudson và phần của Pháp trên đảo St Kitts ở Caribe.
• Hợp đồng Asiento trong 30 năm: độc quyền cung cấp nô lệ châu Phi cho các thuộc địa Tây Ban Nha, kèm quyền gửi một tàu hàng mỗi năm. Đây là một trong những điều khoản đen tối nhất của hoà ước, gắn trực tiếp với buôn bán người.

Áo, Savoy, Phổ, Hà Lan

• Áo (qua Rastatt): nhận vùng Hà Lan thuộc Tây Ban Nha, Milan, Naples và đảo Sardinia.
• Công quốc Savoy: nhận đảo Sicily và tước vua (năm 1720 đổi Sicily lấy Sardinia).
• Phổ: được công nhận tước vua và nhận một phần vùng Guelders.
• Hà Lan: được quyền đóng quân ở một dải pháo đài "hàng rào" trong vùng Hà Lan thuộc Áo để chặn Pháp.

"Cân bằng quyền lực" lần đầu thành chữ

Ý tưởng không để một nước nào áp đảo châu Âu đã có từ trước, trong suy nghĩ của các chính khách Ý thời Phục hưng và trong chính sách Anh thế kỷ 17. Nhưng ở hoà ước Anh – Tây Ban Nha năm 1713, việc từ bỏ quyền nối ngôi được giải thích rõ là để giữ một sự cân bằng quyền lực ở châu Âu. Từ đây, "cân bằng quyền lực" trở thành một nguyên tắc được viện dẫn công khai trong ngoại giao châu Âu suốt thế kỷ 18 và 19.

Cân bằng không có nghĩa là công bằng. Nó là một kỹ thuật: chia đất sao cho không ai đủ mạnh để nuốt người khác. Các vùng đất và người dân ở Ý, Bỉ, Sicily được chuyển tay như quân cờ để giữ cái thăng bằng ấy.

Những người bị bỏ lại

Xứ Catalonia đã đứng về phe Karl trong chiến tranh. Khi Anh rút ra, người Catalan bị bỏ lại một mình. Barcelona bị quân của Philippe V vây và thất thủ ngày 11 tháng 9 năm 1714; sau đó các thể chế tự quản cổ xưa của Catalonia bị bãi bỏ. Ngày này về sau trở thành ngày kỷ niệm của vùng.

Các đồng minh của Anh, nhất là Hà Lan và Áo, cũng cảm thấy bị phản bội vì London đàm phán riêng. Ở Anh, phe Whig đối lập gọi hoà ước là một cuộc bán rẻ. Nhưng xét lợi ích quốc gia thuần tuý, Anh là bên được nhiều nhất: căn cứ hải quân, thuộc địa, đặc quyền thương mại.

Bài học về quyền lực từ Utrecht

• Liên minh tồn tại vì một mục tiêu. Khi mục tiêu thay đổi, liên minh có thể tan nhanh. Đồng minh nhỏ cần biết điều đó trước khi đặt cược tất cả.
• Đàm phán riêng là con dao hai lưỡi. Anh có điều kiện tốt hơn khi nói chuyện riêng với Pháp, nhưng phải trả giá bằng lòng tin của đồng minh.
• Điều khoản ngăn ngừa tương lai. Việc từ bỏ quyền nối ngôi là điều khoản nhìn trước: nó không giải quyết chuyện hôm nay mà chặn một nguy cơ hai ba đời sau.
• Kẻ không có ghế trên bàn thì thành món hàng trên bàn. Catalonia là ví dụ đau đớn.

Muốn tìm hiểu thêm

Thành Utrecht ngày nay vẫn giữ nhiều toà nhà cổ từ thời hội nghị; năm 2013 thành phố tổ chức kỷ niệm 300 năm hoà ước với nhiều triển lãm. Gibraltar vẫn mang dấu ấn trực tiếp của điều khoản năm 1713. Muốn đọc bối cảnh, có thể tìm sách về Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha và thời Louis XIV, hoặc các tuyển tập lịch sử ngoại giao châu Âu thế kỷ 18 có trích các điều khoản chính.