Hội chứng hubris là tập hợp những thay đổi trong suy nghĩ và hành vi của người nắm quyền lớn trong thời gian dài: tự tin thái quá, coi thường lời khuyên, đồng nhất bản thân với tổ chức hay quốc gia, mất liên hệ với thực tế. Khái niệm do David Owen, bác sĩ thần kinh kiêm cựu chính khách Anh, cùng nhà tâm thần học Jonathan Davidson đề xuất năm 2009 trên tạp chí Brain. Điểm đặc biệt là họ coi đây là trạng thái "mắc phải" do quyền lực, thường dịu đi khi mất quyền, chứ không phải tính cách bẩm sinh.
Chữ hubris đến từ Hy Lạp cổ
Trong tiếng Hy Lạp cổ, hybris ban đầu là một khái niệm pháp lý và đạo đức: hành vi sỉ nhục người khác, làm nhục họ để thoả mãn cảm giác mình hơn người. Aristotle trong Tu từ học định nghĩa hybris là làm hay nói điều khiến người kia xấu hổ, không vì lợi ích gì mà chỉ vì thích thú cảm thấy mình vượt trội.
Trong bi kịch Hy Lạp, hubris là sự kiêu ngạo vượt quá giới hạn của con người, và theo sau nó luôn là nemesis — sự báo ứng. Herodotus kể chuyện vua Ba Tư Xerxes, khi cầu phao vượt eo biển Hellespont bị bão phá, đã sai quân quất roi xuống mặt biển để trừng phạt nó (Lịch sử, quyển 7). Câu chuyện có thể đã được thêm thắt, nhưng nó trở thành hình ảnh kinh điển của kẻ có quyền tưởng mình ra lệnh được cho cả thiên nhiên.
Ngày nay trong tiếng Anh, hubris được dùng rộng với nghĩa ngạo mạn, tự tin quá mức dẫn tới thất bại.
Owen và Davidson: từ văn chương tới y học
David Owen từng là bác sĩ thần kinh trước khi làm chính trị ở Anh. Ông viết cuốn In Sickness and in Power (2008) về bệnh tật của các nguyên thủ, rồi cùng Jonathan Davidson (Đại học Duke) công bố bài "Hubris syndrome: An acquired personality disorder?" năm 2009. Bài báo khảo sát các tổng thống Mỹ và thủ tướng Anh trong khoảng một trăm năm, và đề xuất một bộ 14 dấu hiệu. Bài này không bàn về nhân vật cụ thể nào ở đây; ta chỉ xem bản thân các dấu hiệu.
Một số dấu hiệu tiêu biểu trong danh sách:
- Coi thế giới chủ yếu là sân khấu để mình thể hiện quyền lực và tìm vinh quang.
- Quan tâm quá mức đến hình ảnh và cách xuất hiện.
- Nói về mình như thể mình là quốc gia hay tổ chức; dùng "chúng ta" theo kiểu vua chúa.
- Tự tin thái quá vào phán đoán của mình, coi thường lời khuyên và phê bình.
- Tin rằng mình chỉ chịu trách nhiệm trước "toà án lịch sử" hay thần thánh, không phải trước những người bình thường.
- Mất liên hệ với thực tế, ngày càng cô lập.
- Bồn chồn, liều lĩnh, hành động bốc đồng.
- Bất tài trong thực thi vì quá tự tin, không để ý chi tiết.
Theo đề xuất của các tác giả, cần có ít nhất ba hoặc bốn dấu hiệu, trong đó có ít nhất một dấu hiệu "riêng" — tức không trùng với các rối loạn nhân cách đã biết như rối loạn nhân cách ái kỷ.
Hubris khác ái kỷ thế nào
| Tiêu chí | Hội chứng hubris (đề xuất) | Rối loạn nhân cách ái kỷ |
|---|---|---|
| Thời điểm xuất hiện | Sau khi nắm quyền lớn một thời gian | Từ tuổi trưởng thành sớm, ổn định qua nhiều hoàn cảnh |
| Nguyên nhân chính | Quyền lực kéo dài, ít bị kiềm chế, thành công liên tiếp | Nhân cách hình thành từ sớm |
| Diễn biến | Thường dịu đi khi mất quyền | Kéo dài |
| Vị thế y học | Chưa được công nhận trong các bảng phân loại chẩn đoán chính thức | Có trong DSM-5 |
Hàng cuối rất quan trọng. Hội chứng hubris là đề xuất của hai nhà nghiên cứu, chưa phải chẩn đoán chính thức. Nó hữu ích như một khung để nhận diện, nhưng không nên dùng để "chẩn đoán" ai đó qua báo chí.
Những gì nghiên cứu khác ủng hộ
Ý tưởng quyền lực làm méo phán đoán có nhiều nguồn ủng hộ độc lập:
- Kinh tế học doanh nghiệp. Năm 1986, Richard Roll đề xuất "giả thuyết hubris" trong mua bán sáp nhập: giám đốc tự tin thái quá vào khả năng định giá của mình nên trả giá quá cao khi thâu tóm công ty khác. Mathew Hayward và Donald Hambrick (1997) thấy giám đốc được báo chí tung hô nhiều và vừa có thành tích tốt thường trả mức giá cao hơn trong các vụ thâu tóm.
- Tâm lý học thực nghiệm. Các thí nghiệm về quyền lực thấy người được đặt vào vị trí có quyền thường tự tin hơn vào ý kiến của mình và ít nhận lời khuyên hơn — dù như mọi nghiên cứu mồi quyền lực, độ mạnh của hiệu ứng còn được kiểm lại.
- Thành công liên tiếp làm người ta quy công cho bản thân và quy thất bại cho hoàn cảnh — một thiên kiến tự phục vụ đã được mô tả từ lâu.
Người xưa chống hubris thế nào
Các nền văn hoá đã nghĩ ra nhiều cách để nhắc người có quyền rằng họ cũng chỉ là người.
- La Mã cổ: theo nhà văn Kitô giáo Tertullian (khoảng năm 200), trong lễ khải hoàn có người đứng sau vị tướng nhắc ông hãy nhìn lại phía sau và nhớ mình là người. Chi tiết này chỉ có ở vài nguồn muộn, nên không chắc nghi thức diễn ra như thế ở mọi lễ khải hoàn.
- Trung Hoa: chế độ quan can gián (gián quan) có nhiệm vụ nói thẳng lỗi của vua. Chuyện Nguỵ Trưng can gián Đường Thái Tông, được chép trong Trinh quán chính yếu, là mẫu mực được nhắc lại suốt nhiều triều đại.
- Việt Nam: các triều Lý, Trần, Lê đều đặt chức quan can gián, và sử sách ca ngợi những người dám dâng sớ thẳng như Chu Văn An với "Thất trảm sớ" thời Trần Dụ Tông. Việc ông treo mũ từ quan khi sớ không được nghe cho thấy cơ chế này cũng mong manh, phụ thuộc vào người nghe.
- Tục ngữ: "trèo cao ngã đau", "quan nhất thời, dân vạn đại", "lên voi xuống chó" — đều là lời nhắc về giới hạn của quyền.
Nhận diện và tự vệ
Hubris không chỉ có ở nguyên thủ. Nó xuất hiện ở bất kỳ ai có quyền lâu và ít bị kiểm soát: chủ doanh nghiệp gia đình, trưởng họ, người đứng đầu một hội nhóm.
Dấu hiệu ở người khác
- Phản ứng gay gắt với tin xấu, khiến cấp dưới thôi báo tin xấu.
- Vây quanh toàn người khen, đẩy người phản biện ra ngoài.
- Ra quyết định lớn ngày càng nhanh, ngày càng ít hỏi ý.
- Nói "tôi" như đồng nghĩa với "công ty", "dòng họ", "hội".
Nếu anh chị làm việc với người như vậy
- Đưa thông tin bằng văn bản, kèm số liệu, để tin xấu không bị gạt đi bằng một câu nói.
- Tìm đồng minh: một người phản biện dễ bị gạt, ba người cùng ý kiến thì khó hơn.
- Bảo vệ mình: lưu lại các chỉ đạo quan trọng, tránh ký những gì mình không đồng ý.
Nếu chính anh chị đang có quyền
- Giữ ít nhất một người được phép nói thẳng, và cảm ơn họ khi họ nói.
- Tự đặt giới hạn: nhiệm kỳ, hội đồng, quy trình duyệt quyết định lớn.
- Thỉnh thoảng làm lại những việc của người ở dưới để không mất cảm giác thực tế.
Góc nhìn hôm nay
Giá trị của khái niệm hội chứng hubris không nằm ở việc gắn nhãn cho người nổi tiếng, mà ở chỗ nó nói rằng sự ngạo mạn do quyền lực là có thể đoán trước và phòng được. Nếu quyền lực kéo dài, ít kiểm soát, thành công liên tiếp là công thức, thì giới hạn nhiệm kỳ, người phản biện và trách nhiệm giải trình là thuốc giải.
Đọc thêm: bài gốc của Owen và Davidson (2009) trên tạp chí Brain có thể đọc miễn phí; cuốn The Hubris Syndrome của David Owen (2007) là bản dễ đọc. Muốn hiểu gốc Hy Lạp, đọc các bi kịch của Sophocles như Oedipus làm vua.
Câu hỏi thường gặp
Hội chứng hubris là gì?
Là tập hợp các thay đổi trong suy nghĩ và hành vi ở người nắm quyền lớn trong thời gian dài, như tự tin thái quá, coi thường lời khuyên, mất liên hệ với thực tế. Khái niệm do David Owen và Jonathan Davidson đề xuất năm 2009.
Hubris nghĩa là gì?
Hubris là từ Hy Lạp cổ, ban đầu chỉ hành vi sỉ nhục người khác để thoả mãn cảm giác hơn người. Trong bi kịch Hy Lạp, nó chỉ sự kiêu ngạo vượt giới hạn con người và luôn dẫn tới báo ứng.
Hội chứng hubris có phải bệnh tâm thần không?
Chưa. Đây là đề xuất của hai nhà nghiên cứu, chưa có trong các bảng phân loại chẩn đoán chính thức. Các tác giả coi nó là trạng thái mắc phải do quyền lực, thường dịu đi khi người đó mất quyền.
Hubris khác ái kỷ thế nào?
Rối loạn nhân cách ái kỷ hình thành từ sớm và kéo dài qua mọi hoàn cảnh. Hội chứng hubris theo đề xuất chỉ xuất hiện sau khi nắm quyền lớn một thời gian và có thể dịu đi khi rời quyền.
Làm sao phòng tránh hubris?
Các cách hay được nhắc là giới hạn nhiệm kỳ, giữ người dám nói thẳng bên mình, đặt quy trình duyệt quyết định lớn và chịu trách nhiệm giải trình. Người xưa cũng có chức quan can gián với chức năng tương tự.
