Năm nguồn quyền lực theo John French và Bertram Raven (1959) là quyền thưởng, quyền phạt, quyền hợp pháp, quyền chuyên môn và quyền tham chiếu (sức hút cá nhân). Năm 1965, Raven thêm nguồn thứ sáu là quyền thông tin. Mô hình này trả lời câu hỏi: vì sao một người làm theo người khác — vì mong được thưởng, sợ bị phạt, thấy người kia có quyền chính danh, tin người kia giỏi, hay muốn được giống người kia.
Hai nhà tâm lý học và một câu hỏi đơn giản
John R. P. French và Bertram Raven làm việc ở Trung tâm Nghiên cứu Động lực Nhóm (Đại học Michigan), nơi kế thừa truyền thống của Kurt Lewin. Bài "The bases of social power" (Các cơ sở của quyền lực xã hội) của họ in năm 1959 trong tuyển tập Studies in Social Power do Dorwin Cartwright biên tập.
Họ định nghĩa quyền lực theo cách của tâm lý học: khả năng một người (hay một nhóm) làm thay đổi hành vi, thái độ, niềm tin của người khác. Quyền lực không nằm trong một người mà nằm trong quan hệ: ông chủ có quyền với nhân viên, nhưng không có quyền gì với người bán rau ngoài chợ.
Sáu nguồn quyền lực
| Nguồn | Người kia làm theo vì | Ví dụ đời thường | Ví dụ lịch sử |
|---|---|---|---|
| Thưởng (reward) | Mong được lợi: tiền, chức, lời khen | Cha mẹ hứa thưởng khi con học tốt | Vua ban lộc điền, phong tước cho công thần |
| Phạt (coercive) | Sợ bị thiệt: mất việc, bị chê, bị đánh | Phạt tiền khi đi trễ | Pháp gia nhà Tần dùng hình phạt nặng |
| Hợp pháp (legitimate) | Thấy người kia có quyền chính danh để yêu cầu | Cảnh sát giao thông ra hiệu dừng xe | Lý trưởng, chánh tổng do triều đình công nhận |
| Chuyên môn (expert) | Tin người kia hiểu biết hơn | Làm theo lời dặn của bác sĩ | Thầy thuốc, thầy địa lý được cả vua quan hỏi ý |
| Tham chiếu (referent) | Ngưỡng mộ, muốn được giống, muốn được người kia quý | Học sinh bắt chước thầy giáo mình thích | Môn sinh theo Chu Văn An vì đức độ của thầy |
| Thông tin (informational, Raven 1965) | Bị thuyết phục bởi nội dung lập luận, dữ kiện | Đổi ý khi được xem số liệu | Sứ thần dùng lý lẽ thuyết phục vua nước khác |
Điểm tinh tế: quyền thông tin khác quyền chuyên môn. Với quyền chuyên môn, ta làm theo vì tin người nói, dù không hiểu hết lý do. Với quyền thông tin, ta làm theo vì hiểu và đồng ý với lý lẽ; nên khi người nói đi vắng, ta vẫn làm theo.
Quyền lực "cứng" và "mềm": ảnh hưởng kéo dài bao lâu
French và Raven nhận ra các nguồn quyền lực khác nhau ở chỗ sự phục tùng có cần người có quyền có mặt hay không.
- Thưởng và phạt cần giám sát. Không ai nhìn thì người ta dễ bỏ. Quyền phạt còn làm người bị phạt muốn tránh xa hoặc chống lại người phạt.
- Hợp pháp dựa vào niềm tin chung của xã hội. Niềm tin ấy mất thì quyền cũng mất, dù người kia vẫn ngồi đúng ghế.
- Chuyên môn và tham chiếu không cần giám sát, nhưng mong manh: phát hiện bác sĩ chẩn đoán sai, hay thần tượng hành xử tệ, ảnh hưởng tụt nhanh.
- Thông tin bền nhất, vì người ta đã tự tin vào điều đó.
Herbert Kelman (1958) có một mô hình gần giống, phân biệt ba mức đáp ứng: tuân thủ (làm vì thưởng phạt), đồng nhất (làm vì muốn giống người kia) và nội hoá (làm vì đã thật sự tin). Hai mô hình bổ trợ cho nhau.
Nghiên cứu sau đó cho thấy gì
Mô hình French – Raven đã được kiểm tra trong hàng trăm nghiên cứu ở công sở, trường học, bệnh viện. Một số kết quả tương đối nhất quán:
- Người dưới quyền thường hài lòng hơn khi cấp trên dựa vào quyền chuyên môn và tham chiếu; dựa nhiều vào quyền phạt đi kèm với bất mãn và muốn nghỉ việc.
- Các nguồn quyền lực đan xen nhau: người được kính trọng (tham chiếu) thì lời thưởng phạt của họ cũng có trọng lượng hơn.
- Philip Podsakoff và Chester Schriesheim (1985) chỉ ra nhiều nghiên cứu đầu tiên đo lường chưa tốt, chỉ hỏi người ta xếp hạng các nguồn, nên kết quả cần đọc thận trọng.
Năm 1992 và 1998, Raven mở rộng mô hình thành "mô hình tương tác quyền lực", tách nhỏ hơn: quyền phạt cá nhân (bị người kia ghét bỏ) khác quyền phạt vật chất; quyền hợp pháp còn gồm cả "quyền có đi có lại" (tôi giúp anh rồi, giờ anh phải giúp tôi), "quyền công bằng" và "quyền của người yếu thế" (trách nhiệm phải giúp người cần giúp).
Năm nguồn trong lịch sử Việt Nam
Mô hình ra đời ở Mỹ thế kỷ 20, nhưng nhìn lại lịch sử có thể thấy rõ từng nguồn.
- Quyền hợp pháp của nhà vua dựa trên "mệnh trời" theo quan niệm Nho giáo; triều nào mất lòng dân bị coi là "mất thiên mệnh", và quyền hợp pháp lung lay trước khi quân đội tan rã.
- Quyền tham chiếu: Chu Văn An (thế kỷ 14) dâng "Thất trảm sớ" không được vua nghe thì treo mũ từ quan về dạy học ở Chí Linh. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, học trò của ông nhiều người làm quan to, khi về thăm thầy vẫn giữ lễ nghiêm cẩn. Uy của ông không dựa vào chức vụ.
- Quyền thông tin: thư từ của Nguyễn Trãi gửi tướng nhà Minh trong Quân trung từ mệnh tập dùng lý lẽ về thời thế, lợi hại để thuyết phục đối phương — một kiểu ảnh hưởng không dựa vào uy quyền.
Lịch sử cũng cho thấy một nguồn quyền lực khi bị lạm dụng sẽ làm hao các nguồn khác: triều đình quá dựa vào hình phạt sẽ mất dần lòng người, tức mất quyền hợp pháp lẫn tham chiếu.
Đọc quyền lực quanh mình
Mô hình French – Raven hữu ích nhất khi dùng để hiểu vì sao mình đang làm theo một người, và tự hỏi điều đó có ổn không.
- Mình làm theo vì sợ? Nếu chỉ vì sợ, mối quan hệ đó dễ gãy, và nên cân nhắc mình có lối ra nào khác.
- Mình làm theo vì tin họ giỏi? Hãy kiểm tra lại: họ giỏi đúng lĩnh vực này không? Một bác sĩ giỏi không chắc hiểu về đầu tư.
- Mình làm theo vì quý họ? Đây là nguồn dễ bị lợi dụng nhất. Người quen thân, thần tượng trên mạng có thể dùng thiện cảm của mình để bán hàng, vay tiền.
- Mình làm theo vì đã hiểu lý do? Đó là dạng ảnh hưởng lành mạnh nhất.
Góc nhìn hôm nay
Giá trị bền nhất của bài báo năm 1959 là nó tách bạch được những thứ ta hay gộp chung dưới chữ "quyền". Người ta thường nghĩ quyền lực là chức vụ; French và Raven cho thấy chức vụ chỉ là một trong sáu nguồn, và không phải nguồn mạnh nhất. Người không có chức vụ gì vẫn có thể có ảnh hưởng lớn nhờ hiểu biết, nhờ được tin yêu, nhờ có lý lẽ.
Đọc thêm: bài gốc của French và Raven ngắn và dễ tìm trong các tuyển tập tâm lý học xã hội; bài "The bases of power and the power/interaction model of interpersonal influence" của Raven (2008, tạp chí Analyses of Social Issues and Public Policy) là bản tổng kết của chính tác giả sau nửa thế kỷ.
Câu hỏi thường gặp
Năm nguồn quyền lực của French và Raven là gì?
Đó là quyền thưởng, quyền phạt, quyền hợp pháp, quyền chuyên môn và quyền tham chiếu. Bertram Raven bổ sung quyền thông tin năm 1965, nên nhiều tài liệu nói là sáu nguồn.
Quyền lực tham chiếu là gì?
Là ảnh hưởng có được vì người khác ngưỡng mộ, quý mến và muốn được giống mình. Học trò làm theo thầy mình kính trọng, người hâm mộ làm theo thần tượng là ví dụ của quyền tham chiếu.
Quyền chuyên môn khác quyền thông tin thế nào?
Với quyền chuyên môn, người ta làm theo vì tin người nói giỏi, dù không hiểu hết lý do. Với quyền thông tin, người ta làm theo vì đã hiểu và đồng ý với lý lẽ, nên vẫn làm theo khi người nói vắng mặt.
Nguồn quyền lực nào bền nhất?
Theo French và Raven, ảnh hưởng dựa vào thông tin bền nhất vì người ta đã tự tin vào điều đó. Thưởng và phạt cần giám sát liên tục, còn quyền phạt dùng nhiều dễ khiến người bị phạt xa lánh hoặc chống lại.
Mô hình French và Raven ra đời năm nào?
Năm 1959, trong bài "The bases of social power" in ở tuyển tập Studies in Social Power do Dorwin Cartwright biên tập, xuất bản ở Đại học Michigan.
