Khỉ đột lưng bạc là con khỉ đột đực trưởng thành, thường trên mười hai tuổi, có mảng lông bạc trên lưng, và đứng đầu một nhóm gia đình gồm nhiều con cái cùng con non. Vai trò của nó không chỉ là "chủ đàn" theo nghĩa thống trị: nó dẫn đường, chọn chỗ ăn chỗ ngủ, hoà giải cãi vã giữa các con cái, và bảo vệ con non khỏi những con đực bên ngoài. Những nghiên cứu gần đây còn cho thấy con đực nào chăm sóc con non nhiều lại có nhiều con hơn.
Lưng bạc là gì
Khỉ đột đực lớn chậm. Khi còn trẻ, lông lưng chúng màu đen như con cái — giai đoạn này chúng được gọi là "lưng đen". Khoảng từ mười hai tuổi trở lên, lông trên lưng và hông chuyển màu xám bạc, cơ thể đạt kích thước tối đa, có thể nặng gấp đôi con cái. Một khỉ đột lưng bạc núi trưởng thành có thể nặng khoảng 160 kg hoặc hơn.
Có hai loài khỉ đột, mỗi loài hai phân loài:
| Loài | Phân loài | Nơi sống |
|---|---|---|
| Khỉ đột phía tây | Khỉ đột đồng bằng phía tây; khỉ đột sông Cross | Rừng Trung Phi phía tây (Gabon, Congo, Cameroon…) |
| Khỉ đột phía đông | Khỉ đột núi; khỉ đột đồng bằng phía đông | Vùng núi lửa Virunga, rừng Bwindi, miền đông CHDC Congo |
Phần lớn hiểu biết về hành vi đến từ khỉ đột núi, vì chúng được theo dõi liên tục từ nửa sau thế kỷ 20.
Dian Fossey và Karisoke
Năm 1967, nhà nghiên cứu Mỹ Dian Fossey lập Trung tâm Nghiên cứu Karisoke trên sườn núi lửa thuộc dãy Virunga, Rwanda. Bà dành gần hai mươi năm làm quen với các nhóm khỉ đột núi, ngồi gần chúng hằng ngày, ghi lại từng cá thể. Fossey cũng đấu tranh quyết liệt chống săn trộm, và bị sát hại trong lều của mình năm 1985 — vụ án tới nay vẫn còn những điểm chưa sáng tỏ. Cuốn sách Gorillas in the Mist (1983) của bà, và bộ phim cùng tên năm 1988, đã thay đổi cách công chúng nhìn khỉ đột: từ "quái vật King Kong" sang loài hiền lành, sống gia đình.
Karisoke vẫn hoạt động tới nay, trở thành một trong những dự án nghiên cứu động vật hoang dã dài nhất thế giới.
Con lưng bạc làm gì cho nhóm
- Dẫn đường: quyết định khi nào nhóm di chuyển, đi đâu kiếm ăn, ngủ ở đâu. Mỗi tối khỉ đột làm ổ mới để ngủ.
- Bảo vệ: đứng chắn khi có mối nguy — báo, con người, hoặc khỉ đột đực lạ.
- Hoà giải: khi các con cái cãi nhau, con lưng bạc thường can thiệp, chặn xung đột leo thang.
- Chăm con: con non tụ quanh con lưng bạc, chơi đùa trên người nó, đặc biệt khi mẹ vắng.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên Scientific Reports (nhóm Stacy Rosenbaum, dựa trên dữ liệu di truyền ở Karisoke) cho thấy những con đực dành nhiều thời gian gần gũi, nghỉ ngơi cùng con non có nhiều con hơn — dù không chắc chúng là bố của những con non ấy. Nói cách khác, sự chăm sóc có thể là một trong những thứ con cái "chọn" ở con đực.
Đấm ngực: phô trương thay vì đánh nhau
Hình ảnh khỉ đột đứng dậy đấm ngực bình bịch là biểu tượng quen thuộc. Thực ra con lưng bạc thường đấm ngực bằng bàn tay khum lại chứ không nắm đấm, tạo âm thanh vang như trống, có thể nghe được từ xa trong rừng. Đây là tín hiệu, không phải đòn tấn công.
Một nghiên cứu năm 2021 (nhóm Edward Wright, Viện Max Planck, đăng trên Scientific Reports) phân tích tiếng đấm ngực của khỉ đột núi và thấy tần số âm thanh liên quan tới kích thước cơ thể: con to hơn tạo âm trầm hơn. Như vậy tiếng đấm ngực vừa "khai" kích thước, vừa giúp con đực tránh phải đánh nhau thật khi đối thủ tự lượng sức mà lui.
Ngoài đấm ngực, chuỗi phô trương của khỉ đột còn gồm hú, bứt cây ném lá, chạy ngang đập đất. Phần lớn đối đầu kết thúc ở đó, ít khi thành ẩu đả thật.
Nhóm một đực và nhóm nhiều đực
Nhiều nhóm khỉ đột chỉ có một con lưng bạc. Nhưng ở khỉ đột núi, một phần đáng kể các nhóm có hai con lưng bạc trở lên: thường là con đầu đàn và một hoặc vài con đực trẻ hơn, có khi là con của nó, chấp nhận đứng thứ yếu. Nhóm nhiều đực có lợi thế: khi con đầu đàn chết, nhóm không tan rã, và con non được bảo vệ.
Điều này quan trọng vì một thực tế khắc nghiệt: khi con lưng bạc duy nhất chết, các con cái thường chuyển sang nhóm khác, và con đực mới có thể giết con non chưa cai sữa của con đực cũ. Hiện tượng giết con non này được ghi nhận ở nhiều loài động vật có vú; với khỉ đột, nó là một trong những lý do con cái ưa những nhóm có con đực mạnh để dựa vào.
Con cái chọn nhóm
Ở khỉ đột, con cái trưởng thành thường rời nhóm sinh ra để gia nhập nhóm khác, và có thể chuyển nhóm vài lần trong đời. Nghĩa là con lưng bạc giữ được nhóm không chỉ nhờ sức mạnh, mà còn nhờ các con cái chọn ở lại. Quyền lực của nó, theo nghĩa này, phụ thuộc vào sự chấp thuận.
Góc nhìn hôm nay
Khỉ đột núi từng đứng bên bờ tuyệt chủng; những năm 1980 chỉ còn vài trăm con. Nhờ bảo tồn và du lịch ngắm khỉ đột có quản lý ở Rwanda, Uganda và CHDC Congo, số lượng đã tăng lên khoảng hơn một nghìn con theo các đợt điều tra cuối thập niên 2010, và năm 2018 IUCN chuyển chúng từ mức "cực kỳ nguy cấp" sang "nguy cấp". Đây là một trong số ít câu chuyện bảo tồn có kết quả tốt.
Từ khỉ đột lưng bạc, ta thấy một hình ảnh người đứng đầu khác với tưởng tượng phổ biến: to lớn nhưng ít khi dùng sức, uy thế dựa trên phô trương có tính toán, bảo vệ và chăm sóc — và cuối cùng vẫn cần những thành viên khác muốn ở lại. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc Gorillas in the Mist của Dian Fossey, xem các trang của Quỹ Dian Fossey (tổ chức tiếp quản Karisoke), hoặc các phim tài liệu về khỉ đột núi ở Virunga.
Câu hỏi thường gặp
Khỉ đột lưng bạc là gì?
Đó là khỉ đột đực trưởng thành, thường trên mười hai tuổi, có mảng lông xám bạc ở lưng. Con lưng bạc thường đứng đầu một nhóm gồm nhiều con cái và con non.
Khỉ đột đấm ngực để làm gì?
Đấm ngực là tín hiệu phô trương, giúp con đực báo kích thước và sức mạnh, đồng thời liên lạc với các nhóm khác. Nghiên cứu năm 2021 cho thấy con to hơn tạo âm trầm hơn, giúp đối thủ tự lượng sức thay vì đánh nhau thật.
Một nhóm khỉ đột có mấy con đực?
Nhiều nhóm chỉ có một con lưng bạc, nhưng ở khỉ đột núi khá nhiều nhóm có từ hai con lưng bạc trở lên, con đầu đàn và những con đực đứng thứ yếu. Nhóm nhiều đực ít tan rã hơn khi con đầu đàn chết.
Dian Fossey là ai?
Dian Fossey là nhà nghiên cứu người Mỹ lập Trung tâm Nghiên cứu Karisoke ở Rwanda năm 1967, nghiên cứu khỉ đột núi gần hai mươi năm và đấu tranh chống săn trộm. Bà bị sát hại năm 1985; cuốn Gorillas in the Mist của bà rất nổi tiếng.
Khỉ đột có hung dữ không?
Khỉ đột chủ yếu ăn thực vật và khá hiền trong nhóm. Con lưng bạc phô trương mạnh khi bị đe doạ, nhưng phần lớn đối đầu dừng ở đấm ngực, hú và chạy ngang, ít khi thành tấn công thật nếu không bị dồn ép.
