Leviathan là tác phẩm của triết gia Anh Thomas Hobbes, in năm 1651, lập luận rằng con người lập ra nhà nước bằng một khế ước: mỗi người từ bỏ quyền tự do làm mọi điều mình muốn, trao cho một quyền lực chung đủ mạnh để giữ hoà bình. Nếu không có quyền lực ấy, theo Hobbes, con người sống trong "trạng thái tự nhiên" là chiến tranh của mọi người chống lại mọi người, và đời sống thì "cô độc, nghèo khổ, bẩn thỉu, thú tính và ngắn ngủi".
Một triết gia sinh ra cùng nỗi sợ
Hobbes sinh tháng 4 năm 1588 ở Westport, gần Malmesbury nước Anh, đúng lúc người Anh hoảng sợ trước hạm đội Tây Ban Nha. Về già, trong bài tự truyện bằng thơ Latin, ông viết rằng mẹ ông sinh đôi: sinh ra ông và nỗi sợ cùng một lúc. Câu nói đùa ấy là chìa khoá đọc toàn bộ triết học chính trị của ông. Với Hobbes, nỗi sợ chết dữ dội là động lực mạnh nhất của con người, và cũng là thứ có thể dẫn họ tới hoà bình.
Ông sống gần trọn thế kỷ 17 đầy biến động. Năm 1629, ông dịch Lịch sử chiến tranh Peloponnese của Thucydides sang tiếng Anh, một cuốn sách về việc xã hội tan rã khi nội chiến bùng nổ. Năm 1640, cảm thấy căng thẳng giữa vua Charles I và Quốc hội có thể khiến mình gặp nguy, ông sang Pháp sống mười một năm. Nội chiến Anh nổ ra năm 1642; năm 1649 vua Charles I bị xử tử. Leviathan được viết ở Paris trong thời gian đó và in ở London năm 1651.
Tên sách và bức tranh trang đầu
Leviathan là con thuỷ quái khổng lồ trong sách Gióp của Kinh Thánh, sinh vật không gì trên mặt đất sánh được. Hobbes dùng tên này để gọi nhà nước: một "người nhân tạo" to lớn, một "vị thần phải chết".
Trang đầu bản in năm 1651, do nghệ sĩ Abraham Bosse thực hiện theo ý Hobbes, là một trong những hình ảnh chính trị nổi tiếng nhất lịch sử: một người khổng lồ đội vương miện nhô lên sau dãy đồi, tay phải cầm gươm, tay trái cầm gậy quyền giám mục, che chở cho một thành phố bên dưới. Nhìn kỹ, thân mình người khổng lồ được ghép từ hàng trăm người nhỏ quay mặt vào trong. Quyền lực tối cao được tạo nên từ chính những người nó cai trị.
Trạng thái tự nhiên: vì sao không có nhà nước thì loạn
Chương 13 là chương được trích nhiều nhất. Hobbes bắt đầu bằng một luận điểm bất ngờ: con người bình đẳng về khả năng, đủ để kẻ yếu nhất vẫn giết được kẻ mạnh nhất bằng mưu mẹo hoặc bằng cách liên kết với người khác. Vì ai cũng có thể bị giết, không ai an toàn.
Ông chỉ ra ba nguyên nhân gây xung đột trong bản tính người:
| Nguyên nhân | Con người tấn công vì |
|---|---|
| Cạnh tranh | Lợi ích: muốn đất đai, của cải của người khác |
| Ngờ vực | An toàn: ra tay trước vì sợ bị người khác ra tay |
| Danh tiếng | Thể diện: trả đũa một lời khinh miệt, một nụ cười chế giễu |
Nguyên nhân thứ hai là điểm sâu sắc nhất. Ngay cả người hiền cũng có lý do tấn công trước nếu không chắc người kia hiền. Không cần ai ác cả, chỉ cần không ai tin ai là đủ loạn.
Trong trạng thái ấy, Hobbes viết, không có chỗ cho lao động chăm chỉ vì thành quả không chắc chắn, không có canh tác, hàng hải, nhà cửa tiện nghi, không có hiểu biết, nghệ thuật, văn chương, xã hội; tệ nhất là nỗi sợ thường trực và nguy cơ chết bạo lực. Câu kết "cô độc, nghèo khổ, bẩn thỉu, thú tính và ngắn ngủi" (solitary, poor, nasty, brutish, and short) đã thành một trong những câu triết học được nhớ nhất bằng tiếng Anh. Cụm "chiến tranh của mọi người chống lại mọi người" (bellum omnium contra omnes) xuất hiện trong các tác phẩm Latin của ông như De Cive.
Hobbes không khẳng định đã từng có một thời con người sống hoàn toàn như vậy. Ông lấy ví dụ quan hệ giữa các vua chúa, luôn trong thế đề phòng nhau, và lời khuyên quan sát chính mình: ra đường mang vũ khí, đi ngủ khoá cửa, ở nhà khoá rương. Trạng thái tự nhiên là một thí nghiệm tư duy: hãy tưởng tượng gỡ bỏ quyền lực chung, rồi xem điều gì xảy ra.
Khế ước và quyền lực tối cao
Lý trí chỉ cho con người một lối thoát, mà Hobbes gọi là các luật tự nhiên. Luật thứ nhất: tìm kiếm hoà bình khi còn hi vọng có được nó. Luật thứ hai: sẵn lòng từ bỏ quyền với mọi thứ, khi người khác cũng làm thế, và bằng lòng với mức tự do mà mình cho phép người khác có với mình.
Nhưng lời hứa suông thì không đủ. Chương 17 có câu nổi tiếng: khế ước mà không có gươm thì chỉ là lời nói, không đủ sức bảo vệ ai. Vì thế mọi người phải cùng uỷ quyền cho một người hay một hội đồng, gọi là chủ quyền, để mọi hành động của chủ quyền được coi như hành động của chính họ.
Chủ quyền của Hobbes có quyền rất rộng: làm luật, xét xử, quyết chiến hoà, kiểm duyệt sách vở, chọn quan lại. Thần dân không thể kết tội chủ quyền là bất công, vì họ chính là người đã uỷ quyền. Ông cho rằng quyền lực bị chia cắt, chẳng hạn giữa vua và Quốc hội, chính là thứ đã đẩy nước Anh vào nội chiến.
Giới hạn: quyền tự vệ không bao giờ mất
Đọc Hobbes như người cổ vũ chuyên chế là đọc thiếu. Ông xây toàn bộ hệ thống trên một nền: con người lập nhà nước để bảo toàn mạng sống. Vì vậy, chương 21 viết rằng có những quyền không thể trao đi. Nếu chủ quyền ra lệnh cho một người tự giết mình, tự làm hại mình, hoặc không được kháng cự kẻ tấn công mình, người đó có quyền không tuân. Không ai bị buộc phải tự buộc tội mình. Và khi chủ quyền không còn đủ sức bảo vệ thần dân, nghĩa vụ phục tùng cũng chấm dứt.
Chính điểm cuối này giải thích vì sao năm 1651–1652 Hobbes trở về Anh và chấp nhận chính quyền cộng hoà của Cromwell, khiến những người bảo hoàng lưu vong coi ông là kẻ phản bội. Với logic của ông, ai đang thực sự giữ được hoà bình thì đáng được phục tùng.
Phản ứng và di sản
Leviathan làm mếch lòng gần như mọi phe. Phe bảo hoàng không thích việc quyền vua dựa vào khế ước của dân chứ không vào ý trời. Giáo hội không thích các phần sau của sách, nơi ông phê phán quyền lực của giới tu sĩ và bị nghi là vô thần. Sau trận Đại hoả hoạn London năm 1666, một uỷ ban Quốc hội từng xem xét các sách bị coi là báng bổ, và Leviathan nằm trong số đó. Năm 1683, sau khi ông mất, Đại học Oxford cho đốt sách của ông cùng nhiều sách khác.
Các nhà tư tưởng khế ước đời sau đều phải trả lời Hobbes:
- John Locke (Khảo luận thứ hai về chính quyền, 1689) cho rằng con người có quyền tự nhiên với sinh mạng, tự do và tài sản trước khi có nhà nước, và chính quyền vi phạm các quyền ấy thì dân được lật đổ. Ông mỉa mai lối nghĩ của Hobbes như người lo đề phòng lũ chồn cáo nhưng lại vui lòng để sư tử ăn thịt.
- Jean-Jacques Rousseau (Khế ước xã hội, 1762) cho rằng con người tự nhiên không hung hăng như Hobbes tả; chính xã hội và tư hữu làm họ hư hỏng.
Dù bị phản bác, Hobbes để lại một khung tư duy bền vững: tính chính đáng của quyền lực đến từ sự đồng thuận của người bị cai trị, và lý do tồn tại của nhà nước là an ninh của con người.
Góc nhìn hôm nay
Ý tưởng "ngờ vực đẻ ra xung đột" của Hobbes có thể áp vào đời sống hằng ngày. Hai bên không ai xấu nhưng không ai tin ai thì vẫn có thể leo thang, chỉ vì mỗi bên tự vệ trước. Cách ra khỏi vòng đó không nhất thiết là một "Leviathan", mà là tạo ra luật chơi chung có người bảo đảm: hợp đồng, trọng tài, lời hứa có chứng nhận. Đồng thời Hobbes nhắc một giới hạn quan trọng: không quyền lực nào có lý do tồn tại nếu nó đe doạ chính sinh mạng của người đã trao quyền cho nó.
Để đọc: chương 13 đến 21 là phần cốt lõi, dài khoảng năm mươi trang. Nên xem kỹ bức tranh trang đầu bản 1651, nhiều thư viện số có bản chụp độ phân giải cao.
Câu hỏi thường gặp
Leviathan của Hobbes nói về gì?
Leviathan (1651) lập luận rằng con người lập ra nhà nước bằng một khế ước để thoát khỏi trạng thái tự nhiên đầy bạo lực. Mỗi người từ bỏ một phần tự do, trao cho một quyền lực tối cao để giữ hoà bình và bảo vệ sinh mạng.
Trạng thái tự nhiên theo Hobbes là gì?
Đó là tình trạng con người sống không có quyền lực chung nào đứng trên. Theo Hobbes, vì cạnh tranh, ngờ vực và danh tiếng, nó trở thành chiến tranh của mọi người chống lại mọi người, khiến đời sống cô độc, nghèo khổ, bẩn thỉu, thú tính và ngắn ngủi.
Hobbes và Locke khác nhau thế nào?
Hobbes coi trạng thái tự nhiên là hỗn loạn và đề cao một quyền lực tối cao không bị chia cắt. Locke cho rằng con người có quyền tự nhiên về sinh mạng, tự do, tài sản trước khi có nhà nước, và dân được lật đổ chính quyền vi phạm các quyền đó.
Vì sao sách tên là Leviathan?
Leviathan là con thuỷ quái khổng lồ trong sách Gióp của Kinh Thánh, không sinh vật nào trên mặt đất sánh được. Hobbes dùng hình ảnh này để chỉ nhà nước, một "người nhân tạo" được ghép từ chính những người dân đã uỷ quyền cho nó.
Hobbes có ủng hộ độc tài không?
Hobbes ủng hộ một quyền lực tối cao rất mạnh, nhưng đặt nó trên nền tảng khế ước và mục đích bảo vệ sinh mạng. Ông cho rằng thần dân giữ quyền tự vệ, và nghĩa vụ phục tùng chấm dứt khi chủ quyền không còn bảo vệ được họ. Vì thế cách gọi ông là người cổ vũ độc tài là đơn giản hoá.
