Quân vương (Il Principe) của Niccolò Machiavelli là một cuốn sách mỏng gồm 26 chương, viết năm 1513 và in năm 1532, bàn về cách một người cai trị giành được quyền lực và giữ được nó. Nó bị hiểu sai nhiều nhất vì người ta nhớ vài câu lạnh lùng tách khỏi văn cảnh, trong khi cuốn sách thực chất là một bản phân tích tỉnh táo về cách quyền lực vận hành ở nước Ý đầy biến loạn đầu thế kỷ 16. Câu "mục đích biện minh cho phương tiện" thường gán cho ông không có nguyên văn trong sách.
Người viết: một viên chức thất sủng
Machiavelli sinh năm 1469 ở Florence. Từ năm 1498 đến 1512, ông làm thư ký Văn phòng thứ hai của Cộng hoà Florence, lo ngoại giao và quân vụ. Ông đi sứ nhiều lần: sang triều đình Pháp, đến gặp Hoàng đế La Mã Thần thánh, và đặc biệt là theo sát Cesare Borgia, con trai Giáo hoàng Alexander VI, trong những năm 1502–1503. Những gì ông quan sát được ở Borgia về sau thành chất liệu chính của Quân vương.
Năm 1512, dòng họ Medici trở lại nắm Florence, chính quyền cộng hoà sụp đổ. Machiavelli bị cách chức. Đầu năm 1513, ông bị nghi dính vào một âm mưu chống Medici, bị bắt và tra tấn bằng cách treo dây kéo ngược tay. Ông được thả trong đợt ân xá khi Giovanni de' Medici lên ngôi Giáo hoàng Leo X, rồi lui về trang trại nhỏ ở Sant'Andrea in Percussina, gần Florence.
Trong bức thư gửi bạn là Francesco Vettori đề ngày 10 tháng 12 năm 1513, ông kể ban ngày đi đánh bẫy chim, chơi bài ở quán trọ, tối về thay quần áo chỉnh tề vào phòng sách "trò chuyện với người xưa", và nói mình đã viết một tiểu luận về các vương quốc. Đó là bản thảo Quân vương. Ông đề tặng nó cho Lorenzo di Piero de' Medici, có lẽ với hi vọng được dùng lại. Hi vọng ấy không thành.
Cuốn sách nói gì: tóm tắt theo nhóm chương
| Chương | Nội dung chính |
|---|---|
| 1–11 | Phân loại các vương quốc: cha truyền con nối, mới giành được, giành bằng sức mình hay nhờ vận may, nhờ tội ác, nhờ lòng dân, và các thân quốc của Giáo hội |
| 12–14 | Quân đội: chê lính đánh thuê và quân viện trợ, đòi có quân của chính mình |
| 15–19 | Phẩm chất người cai trị: hào phóng hay keo kiệt, được yêu hay bị sợ, giữ lời hay không, tránh bị khinh và bị ghét |
| 20–23 | Pháo đài, cách gây tiếng tăm, chọn bề tôi, tránh kẻ xu nịnh |
| 24–26 | Vì sao các vua Ý mất nước, vai trò của vận may, lời kêu gọi giải phóng nước Ý |
Điểm mới nhất nằm ở chương 15. Ông viết rằng nhiều người đã tưởng tượng ra những nền cộng hoà và vương quốc chưa ai từng thấy, còn ông muốn bàn về "sự thật hữu hiệu" (verità effettuale) của sự việc. Khoảng cách giữa cách con người sống và cách con người nên sống lớn đến mức ai bỏ cái đang làm để theo cái nên làm thì sẽ tự huỷ hoại mình. Câu này tách chính trị khỏi các sách "gương soi cho vua" thời trung cổ, vốn dạy vua cách làm người tốt.
Những đoạn bị trích nhiều nhất, đọc trong văn cảnh
Được yêu hay bị sợ
Chương 17 hỏi: được yêu tốt hơn hay bị sợ tốt hơn? Machiavelli trả lời lý tưởng là cả hai, nhưng nếu phải chọn một thì bị sợ an toàn hơn, vì tình yêu dựa trên ơn nghĩa mà con người dễ phụ, còn nỗi sợ dựa trên hình phạt thì không buông. Phần hay bị bỏ qua là vế tiếp theo: người cai trị phải được sợ mà không bị ghét, và cách tránh bị ghét là không đụng đến tài sản và vợ con của dân. Ông thêm một nhận xét chua chát: người ta quên cái chết của cha mình nhanh hơn quên việc mất gia sản.
Con cáo và con sư tử
Chương 18 dùng hình ảnh quen thuộc: người cai trị phải biết làm cáo để nhận ra bẫy, làm sư tử để doạ sói. Ông nói thẳng rằng vua khôn ngoan không cần giữ lời khi giữ lời có hại cho mình và khi lý do khiến mình hứa đã không còn. Đây là chương làm cuốn sách mang tiếng xấu nhất.
Tàn bạo "dùng tốt" và "dùng dở"
Chương 8 phân biệt tàn bạo dùng một lần cho xong, rồi chuyển sang mưu lợi cho dân, với tàn bạo kéo dài và tăng dần. Chương 7 kể chuyện Cesare Borgia cử Remirro de Orco dẹp yên vùng Romagna bằng bàn tay sắt, rồi khi dân bắt đầu oán thì cho chém Remirro làm đôi, bày xác giữa quảng trường Cesena tháng 12 năm 1502, để đổ hết oán hận lên người thừa hành. Machiavelli kể bằng giọng thán phục. Đọc đoạn này, người ta hiểu vì sao cuốn sách gây sốc, và cũng hiểu nó mô tả một thủ thuật có thật của quyền lực: đẩy tội cho cấp dưới.
"Mục đích biện minh cho phương tiện" không có trong sách
Không câu nào trong Quân vương nói đúng như vậy. Câu gần nhất nằm cuối chương 18: khi không có toà án nào để phân xử, người ta xét hành động của các vua theo kết quả. Vua cứ giữ được nước thì phương tiện sẽ được coi là đáng trọng và được mọi người khen, vì đám đông chỉ nhìn bề ngoài và kết cục. Đây là một nhận xét về cách dư luận phán xét, không phải một lời tuyên bố đạo đức rằng cứu cánh làm cho phương tiện thành đúng.
Sự khác biệt nhỏ mà quan trọng. Machiavelli không nói tàn bạo là tốt. Ông nói ai muốn giữ quyền trong một thế giới đầy kẻ không tốt thì phải biết cả cách "không tốt", và dư luận sẽ tha thứ nếu kết quả là trật tự.
Virtù và fortuna: hai chữ chìa khoá
Hai khái niệm chạy suốt cuốn sách. Fortuna là vận may, những biến cố con người không kiểm soát. Virtù không phải "đức hạnh" theo nghĩa đạo đức mà gần với bản lĩnh, năng lực, sự quyết đoán biết nắm thời cơ. Chương 25 so vận may với một con sông dữ: lúc nước lớn không ngăn được, nhưng lúc trời yên có thể đắp đê đào mương. Ông ước vận may quyết định khoảng một nửa việc của con người, nửa kia do ta.
Cùng chương đó có hình ảnh vận may là người đàn bà, phải xông xáo mới chinh phục được. Đó là định kiến của thời ông, người đọc hôm nay nên nhận ra như vậy.
Một Machiavelli khác: người bênh vực cộng hoà
Machiavelli còn viết Luận về mười cuốn đầu của Titus Livius (Discorsi), soạn trong cùng giai đoạn, bàn về nền cộng hoà La Mã. Ở đó ông đánh giá cao chế độ cộng hoà có luật lệ, có xung đột được thể chế hoá giữa quý tộc và dân thường, và cho rằng dân chúng nhìn chung giữ nước bền hơn một ông vua. Ông còn viết Nghệ thuật chiến tranh, Lịch sử Florence và vở hài kịch Mandragola.
Vì sao người viết cuốn ca ngợi cộng hoà lại viết sổ tay cho vua? Các cách đọc khác nhau:
- Sách tìm việc: ông cần người Medici dùng lại mình.
- Sách châm biếm: Rousseau trong Khế ước xã hội (1762) cho rằng Machiavelli giả vờ dạy vua nhưng thật ra dạy dân hiểu vua.
- Sách cho thời khẩn cấp: cộng hoà cần cho lúc ổn định, còn nước Ý chia năm xẻ bảy cần một người đủ mạnh để dựng lại trật tự, như lời kêu gọi ở chương 26.
- Sách của người phát hiện đa nguyên giá trị: Isaiah Berlin cho rằng cái gây sốc ở Machiavelli là ông thấy đạo đức cá nhân và đạo đức của người giữ nước có thể không dung hoà.
- Sách dạy điều ác: Leo Strauss (1958) gọi ông là "người thầy dạy điều ác", dù vẫn coi ông là nhà tư tưởng lớn.
Chưa cách đọc nào thắng hẳn. Đó cũng là lý do cuốn sách vẫn được tranh luận sau năm thế kỷ.
Số phận cuốn sách
Bản thảo lưu hành chép tay, rồi được in năm 1532, năm năm sau khi tác giả mất (1527). Năm 1559, toàn bộ tác phẩm của Machiavelli bị đưa vào Danh mục sách cấm của Giáo hội. Ở Anh thời Elizabeth, "Machiavel" thành tên gọi nhân vật mưu mô trên sân khấu; Shakespeare cho Richard xứ Gloucester trong Henry VI phần ba tự hào sẽ "dạy cả Machiavel". Tính từ "Machiavellian" ra đời từ đó, và thế kỷ 20 các nhà tâm lý còn làm thang đo "Mach" để đo xu hướng dùng mưu với người khác.
Góc nhìn hôm nay
Đọc Quân vương không phải để học cách lừa người. Giá trị của nó là dạy người đọc nhìn quyền lực như nó vốn có: kẻ nắm quyền hay đổ lỗi cho cấp dưới, hay dùng nỗi sợ thay cho niềm tin, hay giữ lời chỉ khi có lợi. Nhận ra những nước cờ đó giúp ta tự vệ trước chúng trong tổ chức, trong đời sống, và hiểu vì sao các thể chế phải có giới hạn quyền lực thay vì trông vào lòng tốt của người cầm quyền.
Nếu muốn đọc: bản tiếng Việt Quân vương có nhiều nhà xuất bản in; nên đọc kèm phần giới thiệu bối cảnh. Đọc thêm vài chương của Discorsi để thấy mặt cộng hoà của ông. Ở Florence, mộ Machiavelli nằm trong nhà thờ Santa Croce, gần mộ Michelangelo và Galileo.
Câu hỏi thường gặp
Quân vương của Machiavelli viết năm nào?
Machiavelli viết Quân vương năm 1513, khi đang bị thất sủng sau khi dòng họ Medici trở lại Florence. Sách lưu hành chép tay rồi mới được in năm 1532, sau khi ông mất. Cuốn sách gồm 26 chương ngắn.
Machiavelli có nói "mục đích biện minh cho phương tiện" không?
Không có nguyên văn câu đó trong Quân vương. Câu gần nhất ở chương 18 nhận xét rằng người đời phán xét vua theo kết quả: giữ được nước thì phương tiện sẽ được khen. Đó là mô tả cách dư luận nhìn, không phải lời tuyên bố rằng mọi phương tiện đều chính đáng.
Machiavelli khuyên được yêu hay bị sợ?
Ông nói lý tưởng là cả hai, nếu phải chọn thì bị sợ an toàn hơn. Nhưng ông nhấn mạnh phải tránh bị ghét, bằng cách không xâm phạm tài sản và gia đình người dân. Vế này thường bị lược mất khi trích.
"Machiavellian" nghĩa là gì?
Đây là tính từ chỉ lối hành xử mưu mô, coi người khác là phương tiện để đạt mục đích. Từ này hình thành từ cách người châu Âu thế kỷ 16 hiểu cuốn sách, và nay còn là tên một nét tính cách trong tâm lý học. Nó phản ánh tiếng xấu của cuốn sách hơn là toàn bộ tư tưởng của Machiavelli.
Machiavelli ủng hộ quân chủ hay cộng hoà?
Trong Luận về Titus Livius, ông bày tỏ cảm tình rõ với nền cộng hoà có luật lệ. Vì vậy nhiều học giả cho rằng Quân vương là sách cho hoàn cảnh khẩn cấp hoặc sách tìm việc, chứ không phải lý tưởng chính trị trọn vẹn của ông. Vấn đề này vẫn còn tranh luận.
