Trả giá khi du lịch nước ngoài cần ba điều: biết nước đó, khu chợ đó có lệ mặc cả hay không; nắm khoảng giá trước khi hỏi; và mặc cả bằng thái độ vui vẻ của người khách chứ không như cuộc đấu. Ở souk Bắc Phi, bazaar Trung Đông hay chợ đêm Đông Nam Á, mặc cả là chuyện được chờ đợi; còn ở Nhật Bản, Singapore hay cửa hàng có niêm yết ở châu Âu, mặc cả thường bị coi là thất lễ.
Bản đồ thói quen mặc cả trên thế giới
Không có ranh giới tuyệt đối, và ngay trong một thành phố, trung tâm thương mại và chợ truyền thống có luật khác nhau. Bảng dưới chỉ là xu hướng chung để định hướng.
| Khu vực, loại chợ | Mặc cả | Nét riêng |
|---|---|---|
| Souk ở Maroc, Tunisia; bazaar ở Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Iran | Được chờ đợi | Mặc cả gắn với trò chuyện, mời trà; vội vàng bị coi là thiếu lịch sự |
| Chợ ở Ấn Độ, Nepal, Sri Lanka | Phổ biến với đồ lưu niệm, vải, đồ thủ công | Nhiều cửa hàng nhà nước, hợp tác xã có giá cố định |
| Chợ đêm, chợ cuối tuần ở Thái Lan, Indonesia, Campuchia, Lào | Phổ biến với quần áo, đồ lưu niệm | Đồ ăn đường phố thường giá cố định |
| Chợ đêm Đài Loan, Hồng Kông, Trung Quốc đại lục | Có ở sạp quần áo, đồ lặt vặt | Quầy đồ ăn hầu như không mặc cả |
| Nhật Bản, Hàn Quốc (cửa hàng), Singapore | Hầu như không | Giá niêm yết là giá bán; hỏi bớt có thể làm người bán bối rối |
| Chợ đồ cũ, chợ trời ở châu Âu | Có, nhẹ nhàng | Như chợ đồ cũ Saint-Ouen ở ngoại ô Paris; cửa hàng thường thì không |
Mấy khu chợ nổi tiếng và văn hoá mặc cả của chúng
Đại chợ Istanbul (Kapalıçarşı)
Khu chợ có mái che ở trung tâm Istanbul bắt đầu được xây dưới thời Sultan Mehmed II, ít lâu sau khi người Ottoman chiếm Constantinopolis năm 1453, rồi mở rộng dần qua nhiều thế kỷ thành một mê cung hàng nghìn cửa hiệu. Ở đây, nhất là các cửa hàng thảm, người bán thường mời khách ngồi, uống trà, nói chuyện về xuất xứ món hàng trước khi nói đến giá. Đó là nghi thức chứ không phải chiêu ép. Nhận chén trà không bắt buộc bạn phải mua, nhưng là dấu hiệu bạn đang bắt đầu một cuộc trò chuyện nghiêm túc.
Souk quanh quảng trường Jemaa el-Fnaa, Marrakech
Quảng trường Jemaa el-Fnaa được UNESCO ghi nhận năm 2001 là không gian văn hoá truyền khẩu tiêu biểu, với người kể chuyện, nhạc công, người bán hàng. Các souk dày đặc phía bắc quảng trường bán đồ da, gốm, đèn kim loại, gia vị. Mặc cả ở đây có nhịp riêng: chào hỏi, hỏi thăm, rồi mới đến giá; khách nước ngoài thường được báo giá cao hơn người địa phương, và người bán hiểu rằng khách sẽ trả giá.
Khan el-Khalili, Cairo
Khu chợ lâu đời có từ thời Mamluk, nằm trong khu phố cổ Cairo. Không khí gần với Istanbul: đồ đồng, đèn, nước hoa, đồ bạc, nhiều quán cà phê xen giữa.
Chợ cuối tuần Chatuchak, Bangkok
Một trong những chợ lớn nhất châu Á, hàng nghìn sạp bán đủ thứ. Nhiều sạp có giá in sẵn; mặc cả nhẹ nhàng thường thành công hơn khi mua nhiều món cùng một sạp.
Trước chuyến đi: chuẩn bị gì
- Tìm hiểu lệ địa phương qua sách hướng dẫn du lịch, diễn đàn của người đã đi, hoặc hỏi lễ tân khách sạn: "Ở chợ này người ta có trả giá không?".
- Học vài câu tiếng địa phương: chào hỏi, cảm ơn, các con số, "bao nhiêu", "đắt quá". Một lời chào bằng tiếng của người bán thường làm cuộc trao đổi ấm hơn hẳn.
- Thuộc tỉ giá hoặc dùng một phép quy đổi nhẩm đơn giản. Khách không quen tiền địa phương dễ đồng ý với con số nghe "có vẻ rẻ".
- Mang tiền lẻ. Đưa tờ tiền lớn sau khi đã mặc cả xong, rồi bị nói "không có tiền thối", là tình huống rất hay gặp.
Tại chợ: nhịp một cuộc mặc cả
- Dạo một vòng trước. Hỏi giá món mình thích ở vài sạp, chưa mua. Ở chợ lớn, cùng một món có thể có ở hàng chục nơi.
- Chào hỏi, đừng vào thẳng giá. Ở nhiều nền văn hoá Trung Đông và Bắc Phi, vào thẳng chuyện tiền bị coi là cộc lốc.
- Để người bán nói giá trước, nếu bạn chưa biết món đó đáng bao nhiêu. Khi đã khảo giá, có thể chủ động nói con số của mình.
- Đáp lại bằng một mức của mình, kèm thái độ vui vẻ. Không có "tỉ lệ đúng" nào áp dụng mọi nơi; những lời khuyên kiểu "luôn trả một nửa" không đúng ở nhiều chợ và có thể làm người bán phật lòng.
- Gộp món: mua hai ba thứ ở cùng một sạp thường được bớt nhiều hơn mặc cả từng món.
- Chốt rõ ràng: nhắc lại con số, đơn vị tiền, số lượng trước khi đưa tiền.
Nếu không đi tới thoả thuận, cảm ơn và rời đi lịch sự. Rất thường người bán gọi lại với một mức mới; nếu không, mức của bạn có lẽ đã thấp quá.
Tự vệ trước những bẫy thường gặp với khách du lịch
| Tình huống | Cách nhận ra | Nên làm |
|---|---|---|
| Người dẫn đường "tự nguyện" | Một người lạ nhiệt tình dẫn bạn đến cửa hàng "của người quen" | Lịch sự từ chối; người dẫn thường nhận hoa hồng, tính vào giá bạn trả |
| "Hôm nay cửa hàng kia đóng cửa" | Người lạ báo nơi bạn định đến đã đóng, gợi ý chỗ khác | Tự kiểm tra; đây là kiểu dẫn khách quen thuộc ở nhiều thành phố du lịch |
| Giá đổi sau khi chốt | Chốt bằng một đơn vị tiền, khi trả lại bị hiểu sang đơn vị khác | Nhắc rõ đơn vị tiền trước khi trả |
| Hàng "hàng thật, đồ cổ" | Lời quả quyết về xuất xứ không có giấy tờ | Mua vì thích, đừng mua vì tin là đầu tư; đồ cổ thật còn vướng luật xuất khẩu của nhiều nước |
| Bị giữ tay, giữ chân | Người bán đeo bám, không cho đi | Nói "không, cảm ơn" rõ ràng, tiếp tục bước đi bình thản |
Góc nhìn hôm nay: mặc cả như một cách hiểu văn hoá
Với người buôn bán ở các khu chợ cổ, mặc cả là một phần của sự giao tiếp, nơi người ta thử tài ăn nói, đọc nhau, và đôi khi kết bạn. Người khách hiểu điều đó sẽ thấy mặc cả bớt căng thẳng. Một mức giá chênh không đáng kể so với túi tiền của chuyến đi thì không cần cố giành bằng được; giữ cho cuộc trao đổi vui vẻ thường đem về nhiều thứ hơn món hàng — một câu chuyện, một lời chỉ đường, một chén trà.
Ai muốn đọc thêm về cách người các nền văn hoá nhìn chuyện giá cả và thương lượng có thể tìm The Culture Map của Erin Meyer, hoặc bài nghiên cứu kinh điển của Clifford Geertz về nền kinh tế chợ ở Maroc (1978). Trước mỗi chuyến đi, phần "mua sắm" của các sách hướng dẫn du lịch lớn cũng thường có ghi chú cụ thể về lệ mặc cả của từng nước.
Câu hỏi thường gặp
Đi du lịch nước nào thì được trả giá?
Mặc cả phổ biến ở chợ truyền thống tại Maroc, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Ấn Độ và nhiều nước Đông Nam Á như Thái Lan, Indonesia, Campuchia. Ở Nhật Bản, Singapore và phần lớn cửa hàng có niêm yết ở châu Âu, mặc cả hầu như không có.
Ở Nhật có trả giá được không?
Gần như không. Ở cửa hàng và phần lớn chợ tại Nhật, giá niêm yết là giá bán, và hỏi bớt có thể làm người bán bối rối. Ngoại lệ là một số chợ đồ cũ hoặc cửa hàng điện tử bán lẻ có thể giảm nhẹ, nhưng không nên mặc định.
Có nên trả một nửa giá khi mặc cả ở nước ngoài?
Không có tỉ lệ đúng cho mọi nơi. Ở một số chợ du lịch, giá ban đầu có nhiều chỗ bớt, ở nơi khác giá đã sát. Khảo giá vài sạp trước rồi trả theo khoảng giá mình thấy sẽ chính xác hơn áp một tỉ lệ cố định.
Nhận trà của người bán có bắt buộc phải mua không?
Không. Ở Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều nước Trung Đông, mời trà là phép lịch sự khi khách ngồi xem hàng. Nhận trà cho thấy bạn đang trò chuyện nghiêm túc, nhưng bạn vẫn có thể cảm ơn và rời đi nếu không đạt được giá phù hợp.
Đại chợ Istanbul có từ bao giờ?
Đại chợ Istanbul, tiếng Thổ là Kapalıçarşı, bắt đầu được xây dưới thời Sultan Mehmed II, không lâu sau khi người Ottoman chiếm Constantinopolis năm 1453. Khu chợ được mở rộng dần qua nhiều thế kỷ thành một quần thể hàng nghìn cửa hiệu có mái che.
