Sáu cảm xúc cơ bản của Paul Ekman là vui, buồn, sợ, giận, ngạc nhiên và ghê tởm — sáu nét mặt mà ông cho là người ở mọi nền văn hoá đều biểu lộ và nhận ra giống nhau. Thuyết này thống trị tâm lý học suốt nửa sau thế kỷ 20, nhưng từ thập niên 2010 bị phản bác mạnh, nhất là bởi Lisa Feldman Barrett. Tình trạng hiện nay: khoa học công nhận nét mặt có phần chung giữa các dân tộc, nhưng ít hơn nhiều so với cách sách phổ thông vẫn kể.
Từ Darwin đến Ekman: ý tưởng về nét mặt chung của loài người
Năm 1872, Charles Darwin in cuốn The Expression of the Emotions in Man and Animals (Sự biểu lộ cảm xúc ở người và động vật). Ông gửi ảnh chụp các nét mặt cho nhiều người ở xa, hỏi xem họ đọc ra cảm xúc gì, và cho rằng nét mặt là di sản tiến hoá, chung cho cả loài.
Nửa đầu thế kỷ 20, ý ấy bị gạt sang một bên. Các nhà nhân học như Margaret Mead nhấn mạnh rằng văn hoá định hình gần hết hành vi, kể cả cách bày tỏ cảm xúc. Chính Paul Ekman, khi bắt đầu nghiên cứu vào thập niên 1960, cũng nghiêng về phía văn hoá.
Kết quả đã khiến ông đổi ý. Năm 1969, Ekman cùng Sorenson và Friesen đăng trên tạp chí Science nghiên cứu cho người ở Mỹ, Brazil, Chile, Argentina và Nhật xem ảnh nét mặt: đa số chọn cùng một nhãn cảm xúc cho cùng một tấm ảnh. Song những người này đều đã xem phim ảnh phương Tây, nên có thể họ học nét mặt từ màn ảnh.
Chuyến đi tới New Guinea và sáu cảm xúc
Để gỡ nút đó, Ekman tìm đến người Fore ở vùng cao nguyên New Guinea, một cộng đồng khi ấy gần như chưa tiếp xúc với báo chí, phim ảnh. Nghiên cứu công bố năm 1971 (Ekman và Friesen) dùng cách kể chuyện: người phiên dịch kể một tình huống, chẳng hạn "con của người này vừa mất", rồi người nghe chọn trong ba tấm ảnh nét mặt tấm nào hợp.
Người Fore chọn đúng ở mức cao hơn hẳn may rủi với hầu hết cảm xúc. Họ phân biệt sợ với ngạc nhiên kém hơn cả. Từ những dữ liệu như vậy, Ekman đề xuất sáu cảm xúc cơ bản:
| Cảm xúc | Nét mặt điển hình theo Ekman |
|---|---|
| Vui | Khoé miệng kéo lên, má nâng, đuôi mắt nhăn |
| Buồn | Đầu trong của lông mày nhướn lên, khoé miệng trễ xuống |
| Sợ | Mắt mở to, lông mày nhướn và nhíu lại, môi kéo ngang |
| Giận | Lông mày hạ và nhíu, mắt trừng, môi mím chặt |
| Ngạc nhiên | Lông mày nhướn cao, mắt mở to, hàm rơi xuống |
| Ghê tởm | Mũi nhăn, môi trên kéo lên |
Về sau Ekman thêm khinh miệt (một bên khoé miệng nhếch lên) thành cảm xúc thứ bảy, dựa trên các nghiên cứu giữa thập niên 1980. Năm 1978, ông và Wallace Friesen công bố FACS (Facial Action Coding System), bộ mã hoá từng chuyển động cơ mặt thành "đơn vị cử động". FACS đến nay vẫn là công cụ chuẩn trong nghiên cứu và cả trong làm hoạt hình máy tính.
Thuyết "cảm xúc cơ bản" nói gì
Hiểu cho đúng, thuyết của Ekman không chỉ là "có sáu nét mặt". Nó gồm vài mệnh đề nối nhau:
- Có một số cảm xúc rời rạc, mỗi cái là một "chương trình" sinh học riêng.
- Mỗi chương trình kích hoạt một nét mặt đặc trưng, nên nhìn mặt có thể đọc ra cảm xúc bên trong.
- Văn hoá không đổi được nét mặt gốc, chỉ đặt ra quy tắc bày tỏ (display rules): lúc nào được để lộ, lúc nào phải giấu.
Mệnh đề thứ ba có một thí nghiệm nổi tiếng đi kèm. Sinh viên Mỹ và Nhật xem phim gây ghê sợ: khi ngồi một mình, nét mặt hai nhóm giống nhau; khi có người nghiên cứu ngồi cạnh, sinh viên Nhật che bớt bằng nụ cười. Thí nghiệm do Friesen thực hiện đầu thập niên 1970 và được Ekman dẫn lại nhiều lần.
Những lời phản bác: từ Russell đến Lisa Feldman Barrett
Lời phê bình lớn đầu tiên đến từ James Russell năm 1994. Ông chỉ ra rằng cách hỏi "chọn một trong sáu nhãn" đã gợi ý sẵn đáp án. Khi cho người ta tự gọi tên cảm xúc mà không có danh sách, tỉ lệ đồng ý tụt xuống rõ rệt.
Phản bác mạnh nhất là của nhà tâm lý học thần kinh Lisa Feldman Barrett, trong sách How Emotions Are Made (2017) và bài tổng quan dài năm 2019 viết cùng bốn đồng tác giả trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest. Các điểm chính:
- Người ta ít khi làm đúng "nét mặt chuẩn". Khi đo người đang giận thật, phần đông không cau mày theo mẫu; cau mày cũng xuất hiện khi người ta tập trung, bối rối, hay chói nắng.
- Một nét mặt, nhiều nghĩa. Nhóm tác giả kết luận rằng không thể suy ra cảm xúc bên trong từ cử động cơ mặt một cách đáng tin cậy nếu không có bối cảnh.
- Cảm xúc được kiến tạo. Theo Barrett, não dựng nên cảm xúc từ cảm giác cơ thể, kinh nghiệm và khái niệm văn hoá; không có "mạch giận" cố định chờ bật.
Các nghiên cứu thực địa mới cũng làm lung lay kết quả cũ. Năm 2014, nhóm của Barrett làm việc với người Himba ở Namibia: khi được tự xếp ảnh nét mặt thành nhóm, họ không chia thành sáu nhóm như người Mỹ, mà chủ yếu xếp theo hành động (cười, nhìn). Năm 2016, Carlos Crivelli và cộng sự ở quần đảo Trobriand (Papua New Guinea) thấy nét mặt "há miệng thở hắt" mà phương Tây đọc là sợ lại được người địa phương hiểu là doạ nạt.
Một tín hiệu khác: Rachael Jack và cộng sự (2012) dựng mô hình nét mặt từ trong đầu người xem, thấy người Đông Á chú ý vùng mắt nhiều hơn, còn người phương Tây dựa cả mắt lẫn miệng. Cùng là "giận", hình mẫu trong đầu hai nhóm không trùng nhau.
Bối cảnh đọc mặt mạnh hơn ta nghĩ
Hillel Aviezer và cộng sự có hai nghiên cứu gây ấn tượng. Năm 2008, họ ghép cùng một gương mặt "ghê tởm" vào những thân người khác nhau; khi thân người đang giơ nắm đấm, người xem đọc ra "giận". Năm 2012, họ dùng ảnh tay vợt chuyên nghiệp vào khoảnh khắc thắng hoặc thua điểm quyết định: chỉ nhìn mặt thì người xem không phân biệt được ai đang sướng, ai đang đau; nhìn thân người thì đoán đúng.
Bài học: gương mặt là một kênh, không phải cửa sổ nhìn thẳng vào lòng người. Thứ ta tưởng là "đọc mặt" thật ra là đọc mặt cộng với tình huống, giọng nói, tư thế và những gì ta đã biết về người đó.
Vậy ai đúng? Chỗ hai phía gặp nhau
| Câu hỏi | Phía Ekman | Phía Barrett | Bằng chứng hiện nay nghiêng về |
|---|---|---|---|
| Nét mặt có phần chung giữa các dân tộc? | Có, rất mạnh | Rất ít | Có, nhưng yếu hơn số liệu thập niên 1970 |
| Có đúng sáu (hay bảy) cảm xúc gốc? | Có | Không có danh sách cố định | Con số sáu không còn được coi là chuẩn |
| Nhìn mặt đọc được lòng? | Phần lớn được | Không, nếu thiếu bối cảnh | Thiếu bối cảnh thì độ tin cậy thấp |
| Văn hoá có vai trò? | Qua quy tắc bày tỏ | Ngay từ khái niệm cảm xúc | Lớn hơn Ekman từng cho |
Nhiều nhà nghiên cứu đứng giữa. Alan Cowen và Dacher Keltner (2017) dùng hàng nghìn đoạn phim ngắn và thấy người xem phân biệt ít nhất 27 loại cảm xúc, ranh giới giữa chúng mờ chứ không sắc. Disa Sauter và cộng sự (2010) cho thấy một số âm thanh như tiếng cười, tiếng thở dài được người Himba và người Anh nhận ra lẫn nhau khá tốt. Nghĩa là có một nền chung sinh học, nhưng không gọn gàng như sáu ô vuông.
Góc nhìn hôm nay: dùng hiểu biết này thế nào
Sáu cảm xúc của Ekman vẫn hữu ích như một bộ từ vựng khởi đầu, nhất là để dạy trẻ gọi tên cảm xúc, hay để hoạ sĩ vẽ nhân vật. Bộ phim hoạt hình Inside Out (2015) chọn năm cảm xúc gần với danh sách này, và Ekman từng làm cố vấn. Cái sai là coi nó như máy đọc lòng người.
- Đừng kết luận từ một nét mặt. Đối phương cau mày khi nghe giá có thể đang tính nhẩm, không nhất thiết khó chịu.
- So với "mức nền" của chính người đó. Người vốn ít cười mà hôm nay cười nhiều mới là tín hiệu.
- Hỏi lại thay vì đoán. "Anh thấy đề xuất này thế nào?" rẻ hơn nhiều so với một phán đoán sai.
- Cảnh giác phần mềm "đọc cảm xúc". Nhiều hệ thống nhận diện cảm xúc qua camera dựa trên mô hình sáu cảm xúc; bài tổng quan năm 2019 chính là lời cảnh báo với loại công cụ này.
Sách nên đọc: Emotions Revealed của Paul Ekman (2003) để hiểu phía cổ điển; How Emotions Are Made của Lisa Feldman Barrett (2017) để thấy phía phản bác. Đọc cả hai mới thấy cuộc tranh luận thú vị đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Sáu cảm xúc cơ bản của Ekman là gì?
Đó là vui, buồn, sợ, giận, ngạc nhiên và ghê tởm. Về sau Ekman bổ sung khinh miệt thành cảm xúc thứ bảy. Danh sách này ra đời từ các nghiên cứu so sánh văn hoá cuối thập niên 1960, đầu thập niên 1970.
Paul Ekman là ai?
Paul Ekman là nhà tâm lý học người Mỹ, giáo sư lâu năm ở Đại học California, San Francisco. Ông nổi tiếng với nghiên cứu nét mặt, bộ mã FACS và khái niệm vi biểu cảm, đồng thời làm cố vấn cho phim truyền hình Lie to Me và phim hoạt hình Inside Out.
Lisa Feldman Barrett phản bác Ekman thế nào?
Barrett cho rằng không có nét mặt cố định cho mỗi cảm xúc, và cảm xúc do não kiến tạo theo bối cảnh và văn hoá. Bài tổng quan năm 2019 của bà kết luận rằng không thể suy cảm xúc từ nét mặt một cách đáng tin cậy nếu thiếu bối cảnh.
Nét mặt có giống nhau ở mọi dân tộc không?
Có một phần chung, nhất là với nụ cười và một số âm thanh như tiếng cười. Nhưng nghiên cứu thực địa gần đây ở Namibia và quần đảo Trobriand cho thấy cách hiểu nét mặt khác nhau giữa các nền văn hoá nhiều hơn Ekman từng ước tính.
Thuyết sáu cảm xúc có còn dùng được không?
Dùng được như một bộ từ vựng để gọi tên cảm xúc, dạy trẻ hay vẽ nhân vật. Không nên dùng nó như công cụ đọc lòng người, vì cùng một nét mặt có thể mang nhiều nghĩa tuỳ tình huống.
