Ánh mắt khi giao tiếp mang nghĩa khác nhau tuỳ văn hoá và vị thế: ở Mỹ hay Tây Âu, nhìn thẳng thường được hiểu là thẳng thắn, tự tin; ở Việt Nam, Nhật Bản và nhiều nước châu Á, nhìn chằm chằm người lớn tuổi hay cấp trên dễ bị coi là hỗn. Nghiên cứu cho thấy người nghe thường nhìn người nói nhiều hơn người nói nhìn người nghe, và người có quyền thường nhìn nhiều khi chính mình nói. Hiểu những quy luật này giúp tránh hiểu lầm hơn là "đọc vị" được ai.
Ánh mắt trong một cuộc trò chuyện bình thường
Thập niên 1960, nhà tâm lý học Anh Michael Argyle và nhà nghiên cứu Adam Kendon quay phim nhiều cuộc trò chuyện để đo xem ai nhìn ai, nhìn bao lâu. Những con số họ báo cáo, với người Anh và người Mỹ trung lưu, trở thành mốc tham khảo:
- Người nghe nhìn về phía người nói khoảng 70–75% thời gian.
- Người nói nhìn người nghe ít hơn, khoảng 40%, thường liếc đi khi đang nghĩ và nhìn lại ở cuối câu.
- Mỗi lần nhìn nhau trực diện thường ngắn, chỉ một đến vài giây.
Kendon (1967) còn thấy ánh mắt dùng để chuyển lượt: khi sắp nói xong, người nói nhìn lên người nghe như "trao lời". Ai từng họp qua mạng sẽ hiểu vì sao cuộc họp hay bị chen lời: camera và màn hình làm hỏng tín hiệu này.
Một nghiên cứu năm 2016 của Nicola Binetti và cộng sự cho hơn 400 khách tham quan Bảo tàng Khoa học London xem video người nhìn thẳng vào mình với thời lượng khác nhau. Trung bình, người ta thấy dễ chịu nhất với khoảng hơn ba giây; dài hơn bắt đầu khó chịu, dù mỗi người một khác.
Mô hình cân bằng: ánh mắt và khoảng cách bù cho nhau
Năm 1965, Argyle và Janet Dean đưa ra "thuyết cân bằng thân mật". Mỗi cuộc gặp có một mức thân mật vừa phải, và người ta tự điều chỉnh nhiều kênh để giữ mức đó: đứng gần thì nhìn ít, đứng xa thì nhìn nhiều, chủ đề riêng tư thì tránh mắt bớt.
Ví dụ dễ thấy nhất là trong thang máy: người lạ đứng sát nhau, ai cũng nhìn lên bảng số tầng hoặc xuống điện thoại. Nhìn nhau ở khoảng cách ấy là quá thân mật.
Ánh mắt và quyền lực
John Dovidio và Steve Ellyson (đầu thập niên 1980) đề xuất "tỉ lệ thống trị thị giác": lấy thời gian nhìn khi mình nói chia cho thời gian nhìn khi mình nghe.
| Vị thế | Khi nói | Khi nghe | Ấn tượng tạo ra |
|---|---|---|---|
| Người có quyền, có địa vị | Nhìn nhiều | Nhìn tương đối ít | Tự tin, kiểm soát |
| Người ở vị trí thấp hơn | Nhìn ít | Nhìn nhiều, chăm chú | Lắng nghe, phục tùng |
Trong thí nghiệm của họ, người xem đánh giá ai có tỉ lệ cao là "mạnh" hơn. Mô hình này giải thích vì sao người cấp trên có thể vừa nói vừa nhìn thẳng, rồi khi cấp dưới nói lại nhìn đi chỗ khác, xem điện thoại — một kiểu thể hiện quyền lực mà nhiều khi chính họ không ý thức.
Ở thế giới động vật, nhìn thẳng thường là đe doạ: nhiều loài linh trưởng coi ánh mắt trực diện là thách thức. Con người kế thừa một phần phản ứng này. Nhìn chằm chằm người lạ ở nơi công cộng ở đâu cũng có thể gây gổ.
Khác biệt văn hoá: nhìn thẳng là tốt hay là hỗn?
Ở Mỹ, Anh, Đức, Úc, trẻ em thường được dạy "nhìn vào mắt người ta khi nói chuyện"; người tránh mắt có thể bị nghĩ là giấu giếm, thiếu tự tin. Ở Đông Á, phép tắc ngược lại.
- Việt Nam truyền thống: con cháu nói với ông bà, học trò nói với thầy thường hơi cúi mặt; "trợn mắt", "nhìn trừng trừng" là cử chỉ hỗn. Ngày nay ở thành phố, giới trẻ và môi trường công sở nhìn thẳng nhiều hơn, nhưng với người lớn tuổi vẫn nên nhìn mềm, không chằm chằm.
- Nhật Bản: nhiều sách phép tắc khuyên nhìn vào vùng cổ hoặc cằm người đối diện thay vì mắt. Nghiên cứu của Hironori Akechi và cộng sự (2013) cho thấy người Nhật cảm nhận gương mặt nhìn thẳng là giận dữ và khó gần hơn so với người Phần Lan.
- Một số cộng đồng Thổ dân Úc, Thổ dân châu Mỹ: tránh nhìn thẳng người lớn tuổi là phép tôn trọng; giáo viên, cảnh sát không hiểu điều này từng đánh giá oan học sinh và người bị hỏi.
- Trung Đông và Nam Âu: giữa những người cùng giới, ánh mắt thường lâu và nồng hơn Bắc Âu.
Những khác biệt này là xu hướng chung, không phải luật cho từng người. Gặp đối tác nước ngoài, cách an toàn là quan sát và hơi điều chỉnh theo họ.
Ánh mắt có tố cáo lời nói dối không?
Không. Như các tổng hợp nghiên cứu về phát hiện nói dối đã chỉ ra, tránh mắt không gắn với nói dối. Có một niềm tin khác lan truyền từ thập niên 1970: "nhìn lên bên phải là đang bịa, nhìn lên bên trái là đang nhớ", xuất phát từ trường phái lập trình ngôn ngữ tư duy (NLP). Năm 2012, Richard Wiseman và cộng sự kiểm tra trực tiếp và không thấy hướng liếc mắt liên quan gì đến nói dối.
Đồng tử và chớp mắt: những gì khoa học đo được
Đồng tử giãn ra khi người ta chú ý, hứng thú hoặc đang suy nghĩ căng. Nhà tâm lý học Eckhard Hess từ thập niên 1960 đã báo cáo đồng tử nở khi nhìn hình ảnh ưa thích. Daniel Kahneman và Jackson Beatty (1966) cho thấy đồng tử nở dần theo độ dài dãy số mà người tham gia phải giữ trong trí nhớ. Tuy vậy, đồng tử còn phản ứng mạnh với ánh sáng, nên ngoài phòng thí nghiệm hầu như không ai đọc được.
Chuyện kể rằng phụ nữ Ý thời Phục hưng nhỏ chiết xuất cây belladonna (nghĩa là "người đẹp") cho đồng tử nở to, mắt long lanh. Chất trong cây là atropine, đến nay vẫn dùng trong nhãn khoa để làm giãn đồng tử.
Tần suất chớp mắt tăng khi căng thẳng hoặc mệt, giảm khi tập trung cao. Đây là tín hiệu về tải nhận thức, không phải về sự thật hay dối.
Góc nhìn hôm nay: dùng ánh mắt cho khéo
- Khi nghe, nhìn nhiều hơn khi nói. Đó là cách tự nhiên nhất để người nói thấy được lắng nghe.
- Nhìn mềm, không chằm chằm. Thỉnh thoảng nhìn xuống ghi chép, nhìn tài liệu chung, rồi quay lại.
- Trong nhóm, chia ánh mắt cho mọi người, nhất là người ít nói. Ai cũng nhận ra mình bị bỏ qua khi người nói chỉ nhìn sếp.
- Đừng đọc tránh mắt thành thiếu trung thực. Có thể là ngượng, là phép lịch sự, là đang nghĩ.
- Để ý người có quyền nhìn đi khi mình nói. Đó không chắc là coi thường, nhưng nếu lặp lại, hãy dừng một nhịp hoặc hỏi thẳng "anh có muốn em tóm lại không?".
Muốn đọc thêm: The Psychology of Interpersonal Behaviour của Michael Argyle (bản đầu 1967) là sách nhập môn kinh điển, vẫn dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn thẳng vào mắt khi nói chuyện bao lâu là vừa?
Không có con số chuẩn cho mọi người. Một nghiên cứu năm 2016 thấy người xem dễ chịu nhất với ánh nhìn trực diện khoảng hơn ba giây mỗi lần. Trong trò chuyện, người nghe thường nhìn người nói phần lớn thời gian, còn người nói thì liếc đi rồi nhìn lại.
Vì sao người châu Á ít nhìn thẳng vào mắt?
Ở nhiều nước Đông Á, nhìn chằm chằm người lớn tuổi hay người trên có thể bị coi là thách thức hoặc thiếu lễ độ. Cúi mặt nhẹ hay nhìn vào vùng cổ là cách tỏ ra tôn trọng, không phải dấu hiệu giấu giếm.
Tránh ánh mắt có phải là nói dối không?
Không. Các tổng hợp nghiên cứu cho thấy tránh mắt hầu như không liên quan đến nói dối. Người ta tránh mắt vì ngượng, vì đang suy nghĩ, vì phép lịch sự hoặc vì lo lắng khi bị nghi ngờ.
Nhìn lên bên phải có nghĩa là đang bịa chuyện?
Không. Niềm tin này đến từ trường phái NLP thập niên 1970. Năm 2012, nhóm của Richard Wiseman kiểm tra trực tiếp và không thấy hướng liếc mắt có liên quan đến nói dối.
Người có quyền lực nhìn người khác thế nào?
Nghiên cứu của Dovidio và Ellyson cho thấy người có địa vị cao thường nhìn nhiều khi mình nói và nhìn ít hơn khi nghe. Người ở vị trí thấp thì ngược lại, nhìn chăm chú khi nghe để tỏ ra chú ý.
