Thí nghiệm Asch và sức ép của số đông: vì sao ta nói theo

Thí nghiệm Asch là loạt thí nghiệm của Solomon Asch từ năm 1951 đến 1956: người tham gia phải so độ dài các đoạn thẳng trong khi những người khác trong phòng — thật ra là người của nhóm nghiên cứu — cố ý trả lời sai. Khoảng ba phần tư người tham gia nói theo số đông ít nhất một lần, và tính chung, khoảng một phần ba câu trả lời ở các lượt "gài" là sai theo nhóm. Nhưng phần ít được kể lại mới là phần quý: chỉ cần một người cùng phe dám nói khác, sức ép gần như tan biến.

Thí nghiệm diễn ra như thế nào

Solomon Asch là nhà tâm lý học Mỹ gốc Ba Lan, làm việc ở Swarthmore College. Ông tin rằng con người khá độc lập, và thiết kế thí nghiệm để chứng minh điều đó — kết quả lại khiến chính ông bất ngờ.

• Một nhóm khoảng bảy đến chín người ngồi quanh bàn. Chỉ một người là người tham gia thật; những người còn lại đã được dặn trước.
• Mỗi lượt, nhóm xem một tấm thẻ có một đoạn thẳng mẫu và tấm thứ hai có ba đoạn thẳng, rồi lần lượt nói to đoạn nào dài bằng đoạn mẫu. Câu trả lời đúng rõ ràng tới mức người làm một mình gần như không bao giờ sai.
• Người tham gia thật được xếp ngồi gần cuối, nên nghe hầu hết những người khác trả lời trước.
• Trong 18 lượt, có 12 lượt "gài": cả nhóm đồng loạt chọn cùng một đáp án sai.

Kết quả trong bài viết của Asch năm 1955 trên tạp chí Scientific American và chuyên khảo năm 1956: khoảng 37% câu trả lời ở các lượt gài là theo nhóm; khoảng 75% người tham gia theo nhóm ít nhất một lần; khoảng 25% không bao giờ theo.

Những biến thể ít người biết

Asch không dừng ở bản gốc. Ông thay đổi từng yếu tố để xem điều gì làm sức ép mạnh lên hay yếu đi. Đây mới là phần có ích cho đời thực.

Biến thể "viết ra giấy" cho thấy phần lớn người theo nhóm không thật sự thay đổi nhận thức; họ biết đáp án đúng nhưng không muốn lạc lõng. Khi được phỏng vấn sau đó, nhiều người nói họ nghĩ mình nhìn sai, hoặc không muốn làm hỏng thí nghiệm, hoặc đơn giản là không muốn bị coi là kỳ quặc.

Kết quả có còn đúng hôm nay?

Năm 1980, Stuart Perrin và Christopher Spencer làm lại thí nghiệm với sinh viên ở Anh và thấy gần như không ai theo nhóm — chỉ một lần trong gần 400 lượt. Họ gọi kết quả của Asch là "đứa con của thời đại", gắn với nước Mỹ đầu thập niên 1950 nặng không khí nghi kỵ và đề cao sự đồng nhất. Nhưng khi Perrin và Spencer làm với nhóm người khác — những người trẻ đang chịu án treo, trước mặt các nhân viên quản chế — tỉ lệ theo nhóm lại tăng.

Rod Bond và Peter Smith (1996) tổng hợp 133 nghiên cứu theo kiểu Asch ở 17 quốc gia:

• Ở Mỹ, mức độ theo nhóm giảm dần từ thập niên 1950.
• Các nước có văn hoá đề cao tập thể có mức theo nhóm cao hơn các nước đề cao cá nhân.
• Nhóm toàn người lạ tạo ít sức ép hơn nhóm có quan hệ với nhau.

Điểm cuối nối thẳng sang chuyện quyền lực: trong thí nghiệm của Asch, những người kia chỉ là sinh viên ngang hàng, không có quyền gì. Trong đời thực, "số đông" thường gồm cả cấp trên, người lớn tuổi, người mình phụ thuộc. Sức ép khi đó cộng thêm nỗi sợ bị trừng phạt.

Khi số đông có quyền: từ phòng họp đến hội đồng

Năm 1972, nhà tâm lý học Irving Janis đặt tên cho hiện tượng tư duy nhóm (groupthink): nhóm gắn bó, có người đứng đầu mạnh, bị cô lập với ý kiến bên ngoài, sẽ dễ đi tới quyết định tồi vì không ai muốn phá vỡ đồng thuận. Các dấu hiệu Janis mô tả gồm:

• Ảo tưởng rằng cả nhóm nhất trí, vì người phản đối im lặng.
• Tự kiểm duyệt: mỗi người tự gạt nghi ngờ của mình đi.
• Có những người tự nhận vai "gác cổng", chặn thông tin trái chiều tới người đứng đầu.
• Gây áp lực trực tiếp lên ai dám lên tiếng: "anh không cùng đội à?".

Mô hình của Janis về sau bị phê bình là khó kiểm chứng trọn vẹn, nhưng các dấu hiệu riêng lẻ thì quen thuộc với bất cứ ai từng ngồi họp.

Người xưa đã tìm cách chống sức ép số đông

Có những định chế cổ được thiết kế để giảm ảnh hưởng của người có địa vị lên người khác:

• Toà Sanhedrin của người Do Thái cổ: theo sách luật Mishnah (khoảng thế kỷ 2–3), trong các vụ án tử hình, việc phát biểu ý kiến bắt đầu từ những thành viên ít thâm niên, để họ không bị ý kiến của bậc trưởng lão chi phối. Kinh Talmud còn ghi một quy tắc đáng chú ý: nếu toàn bộ hội đồng nhất trí kết tội ngay, bị cáo được tha — vì sự nhất trí tuyệt đối bị coi là dấu hiệu chưa ai đứng ra bênh vực.
• Bỏ phiếu kín ở nhiều nơi từ thời cổ — người Athens dùng những viên sỏi hay đĩa đồng để biểu quyết ở toà — cũng là cách tách lựa chọn khỏi ánh mắt người khác, đúng như biến thể "viết ra giấy" của Asch.
• Người can gián trong triều đình phương Đông là vai được giao sẵn nhiệm vụ nói khác, để sự phản đối không phải trả giá cá nhân.

Tự vệ trước sức ép số đông

Khi mình là người thiểu số

• Tìm một đồng minh trước cuộc họp. Theo biến thể của Asch, chỉ một người nói cùng là đủ để giảm sức ép phần lớn.
• Nói sớm. Ý kiến được nêu trước khi đồng thuận hình thành ít bị coi là "chống đối".
• Nói về dữ kiện, không về người. "Số liệu quý trước cho thấy khác" dễ nghe hơn "anh sai rồi".
• Kiên định và nhất quán. Serge Moscovici (1969) cho thấy một thiểu số giữ ý kiến nhất quán có thể làm đa số dao động.

Khi mình là người chủ trì hoặc có quyền

• Nói sau cùng, hoặc xin ý kiến người ít thâm niên trước — như cách của Sanhedrin.
• Cho ghi ý kiến ra giấy hoặc gửi trước cuộc họp, rồi mới thảo luận.
• Giao vai phản biện cho một người mỗi buổi, để nói khác không còn là chuyện cá nhân.
• Cảm ơn người nói khác, kể cả khi cuối cùng mình không theo ý họ.

Góc nhìn hôm nay

Thí nghiệm Asch thường được kể như bằng chứng rằng con người là bầy cừu. Nhưng chính Asch nhấn mạnh phần ngược lại: phần lớn câu trả lời vẫn là đúng, và một phần tư người tham gia không bao giờ nhượng bộ. Bài học cân bằng hơn là: sức ép số đông mạnh nhất khi ta đứng một mình và bị nhìn thấy; nó yếu đi rất nhanh khi có một người cùng phe hoặc khi được lựa chọn riêng tư.

Đọc thêm: bài "Opinions and Social Pressure" của Asch (Scientific American, 1955) ngắn, dễ đọc; bài tổng hợp của Bond và Smith (1996, Psychological Bulletin) cho bức tranh văn hoá đầy đủ hơn.