Giọng nói tiết lộ khá nhiều về trạng thái của người nói: căng thẳng thường làm cao độ nhích lên, mệt mỏi làm nhịp chậm lại, còn người được coi là có uy thường nói chậm vừa, giọng trầm hơn và dám để khoảng lặng. Nhưng giọng nói không tiết lộ chắc chắn điều gì cụ thể — không đọc được lời nói dối, không đo được tính cách. Điều thú vị là người nghe đoán cảm xúc qua giọng đôi khi còn chính xác hơn khi vừa nghe vừa nhìn mặt.
Câu chuyện "55-38-7" và vì sao nó bị hiểu sai
Trên mạng hay có câu: "Giao tiếp chỉ có 7% là lời nói, 38% là giọng nói, 55% là ngôn ngữ cơ thể." Con số này lấy từ hai nghiên cứu năm 1967 của nhà tâm lý học Albert Mehrabian (Đại học California, Los Angeles), một làm cùng Morton Wiener, một làm cùng Susan Ferris.
Thí nghiệm rất hẹp: người tham gia nghe một từ đơn (như "dear", "maybe", "terrible") được đọc với giọng thích, trung tính hoặc ghét, có khi kèm ảnh gương mặt, rồi đoán người nói có thiện cảm hay không. Khi lời, giọng và mặt mâu thuẫn nhau, người nghe dựa vào mặt và giọng nhiều hơn chữ.
Chính Mehrabian đã nhiều lần nói rằng tỉ lệ này chỉ áp dụng cho tình huống người nói bày tỏ thích hay ghét, và lời nói không khớp với giọng điệu. Nó không có nghĩa là trong bài thuyết trình hay cuộc đàm phán, nội dung chỉ chiếm 7%. Nếu đúng vậy, ta đã hiểu được phim nước ngoài mà không cần phụ đề.
Điều đọng lại có giá trị: khi lời và giọng vênh nhau — "dạ, em không sao" với giọng nghẹn — người nghe tin giọng hơn tin chữ.
Ba thứ trong giọng nói: cao độ, nhịp và khoảng lặng
| Yếu tố | Thường gặp khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cao độ tăng | Căng thẳng, sợ, phấn khích | Cũng tăng khi nói với trẻ nhỏ, khi chào hỏi vồn vã |
| Cao độ thấp, ổn định | Bình tĩnh, mệt, buồn | Giọng trầm bẩm sinh không có nghĩa là bình tĩnh hơn |
| Nói nhanh | Hào hứng, lo lắng, muốn nói hết trước khi bị cắt | Nhịp nói tự nhiên khác nhau theo vùng miền, theo người |
| Nói chậm | Đang cân nhắc, buồn, mệt, hoặc cố tỏ ra chắc chắn | Chậm quá có thể bị nghe là ngập ngừng |
| Khoảng lặng trước câu trả lời | Đang nghĩ, đang lựa lời | Không phải dấu hiệu nói dối |
| Âm lượng lớn | Tức giận, khẳng định, hoặc chỉ là thói quen | Văn hoá ảnh hưởng mạnh |
Giọng trầm và chuyện uy quyền
Nhiều nghiên cứu thấy người nghe có xu hướng gán uy quyền cho giọng trầm. Cindy Klofstad, Rindy Anderson và Susan Peters (2012) cho người tham gia nghe cùng một câu được chỉnh cao hoặc thấp hơn bằng máy, rồi hỏi họ muốn chọn ai làm người lãnh đạo; giọng trầm hơn được chọn nhiều hơn, ở cả giọng nam lẫn giọng nữ.
William Mayew và cộng sự (2013) phân tích giọng của gần 800 giám đốc điều hành nam ở Mỹ trong các cuộc gọi báo cáo kết quả kinh doanh và thấy người giọng trầm hơn thường điều hành công ty lớn hơn và có thu nhập cao hơn một chút. Đây là tương quan, không chứng minh giọng trầm gây ra thành công.
Điều nên giữ: định kiến này có thật và có thể bất công. Người giọng cao, nhất là phụ nữ, dễ bị đánh giá là kém uy hơn dù nội dung y hệt. Nhận ra định kiến trong tai mình là bước đầu để tránh nó khi phải đánh giá người khác.
Khoảng lặng: thứ người có quyền dám dùng
Từ thập niên 1950–1960, nhà tâm lý học Frieda Goldman-Eisler đo các khoảng ngừng trong lời nói và thấy người ta ngừng nhiều hơn trước những từ khó đoán, những ý mới — tức là ngừng để nghĩ, không phải vì giấu.
Trong giao tiếp có thứ bậc, khoảng lặng mang thêm nghĩa. Người ở vị trí trên thường thoải mái để im lặng kéo dài; người ở vị trí dưới thấy khó chịu và vội lấp đầy, có khi bằng một nhượng bộ không cần thiết. Trên bàn đàm phán, đây là chỗ người ta hay mất lợi thế: đưa giá xong, đối phương im, mình sốt ruột tự hạ giá.
Ngược lại, nhiều nền văn hoá coi khoảng lặng là bình thường. Trong giao tiếp kinh doanh với người Nhật, người Phần Lan, những khoảng im vài giây không có nghĩa là không đồng ý. Người Việt xưa cũng quý câu "lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau" — lựa lời cần thời gian.
Tiếng Việt có thanh điệu: giọng làm việc khác đi
Tiếng Anh dùng cao độ để thể hiện cảm xúc và phân biệt câu hỏi với câu kể. Tiếng Việt dùng cao độ để phân biệt nghĩa từ: "ma, má, mà, mả, mã, mạ" là sáu từ khác nhau. Vì thế người Việt không thể tuỳ ý nâng hạ giọng như người nói tiếng Anh mà không làm sai nghĩa.
Cảm xúc trong tiếng Việt lộ ra nhiều hơn qua những kênh khác:
- Tiểu từ cuối câu: "nhé", "nhỉ", "à", "hả", "chứ", "đấy" mang cả thái độ. "Anh làm đi" khác hẳn "anh làm đi nhé" hay "anh làm đi chứ".
- Đại từ xưng hô: chuyển từ "anh – em" sang "tôi – anh" giữa chừng là dấu hiệu căng thẳng rõ hơn mọi thay đổi cao độ.
- Âm lượng, độ kéo dài và độ căng của giọng: "dạaa" kéo dài và "dạ" cụt mang hai thái độ khác nhau.
Người nước ngoài học tiếng Việt hay bị nghe là "gắt" vì chưa dùng đúng tiểu từ, không phải vì giọng to.
Giọng nói đọc được cảm xúc tốt đến đâu
Năm 2017, Michael Kraus (Đại học Yale) công bố loạt thí nghiệm trên tạp chí American Psychologist: người nghe chỉ giọng nói đoán cảm xúc của người kia chính xác hơn người vừa nghe vừa nhìn mặt. Lời giải thích của ông: gương mặt dễ được kiểm soát và che giấu hơn giọng, và khi có hình, người ta phân tán sự chú ý.
Disa Sauter và cộng sự (2010) cho thấy một số âm thanh không lời như tiếng cười, tiếng thở phào, tiếng "ê" ghê tởm được người Anh và người Himba ở Namibia nhận ra lẫn nhau khá tốt — dấu hiệu có một phần chung của loài người trong giọng nói cảm xúc.
Còn các thiết bị "phân tích căng thẳng giọng nói" quảng cáo phát hiện nói dối: các thử nghiệm độc lập không cho thấy chúng tốt hơn may rủi một cách đáng kể.
Góc nhìn hôm nay: nghe giọng người khác, dùng giọng mình
- Nghe sự vênh nhau. Lời nói tích cực mà giọng chùng, tiểu từ cụt — nên hỏi thêm.
- Gọi điện khi chuyện tế nhị. Theo nghiên cứu của Kraus, giọng nói truyền cảm xúc tốt; tin nhắn chữ thì mất gần hết.
- Tập chịu khoảng lặng. Sau khi đưa ra đề xuất, đếm thầm tới năm trước khi nói thêm.
- Đừng ép giọng trầm xuống. Nói ở cao độ tự nhiên, rõ chữ, thở đủ hơi có tác dụng hơn cố hạ giọng.
- Nghe lại giọng mình. Ghi âm một cuộc họp (khi mọi người đồng ý) và nghe lại: hầu như ai cũng ngạc nhiên vì mình nói nhanh hơn mình tưởng.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc 7-38-55 của Mehrabian có đúng không?
Chỉ đúng trong thí nghiệm rất hẹp năm 1967: người nghe một từ đơn và đoán thiện cảm khi lời, giọng và nét mặt mâu thuẫn nhau. Chính Mehrabian nói không nên áp tỉ lệ này cho giao tiếp nói chung.
Giọng nói có phát hiện được nói dối không?
Không đáng tin. Giọng có thể căng lên vì lo lắng, nhưng người nói thật bị nghi ngờ cũng lo. Các thiết bị phân tích căng thẳng giọng nói chưa vượt qua được thử nghiệm độc lập.
Vì sao giọng trầm nghe có uy hơn?
Nhiều nghiên cứu cho thấy người nghe có xu hướng gán uy quyền và năng lực cho giọng trầm, có thể do liên tưởng với cơ thể lớn và tuổi trưởng thành. Đây là một định kiến, dễ bất công với người giọng cao.
Khoảng lặng trong đàm phán có ý nghĩa gì?
Khoảng lặng thường chỉ là lúc người kia đang nghĩ. Nhưng nhiều người thấy im lặng khó chịu và vội lấp đầy, có khi bằng một nhượng bộ không cần thiết. Biết chịu đựng khoảng lặng giúp giữ thế đàm phán.
Tiếng Việt thể hiện cảm xúc qua giọng thế nào?
Vì tiếng Việt dùng thanh điệu để phân biệt nghĩa, cảm xúc lộ ra nhiều hơn qua tiểu từ cuối câu, cách xưng hô, âm lượng và độ kéo dài của từ. Đổi xưng hô giữa chừng thường là tín hiệu căng thẳng rõ ràng.
