Triều cống và sắc phong: bang giao Đại Việt với phương Bắc xưa

Triều cống và sắc phong là khuôn khổ bang giao mà các triều đại Việt Nam duy trì với phương Bắc gần một nghìn năm, từ thế kỷ 10 tới năm 1884: vua nước Nam định kỳ sai sứ mang lễ vật sang dâng, còn hoàng đế phương Bắc ban sắc, ấn phong làm "vương". Đó là một nghi thức thừa nhận thứ bậc trên danh nghĩa, đổi lấy hoà bình, sự công nhận chính danh và quyền tự quản thực tế. Trong nước, các vua Việt vẫn xưng đế, đặt niên hiệu riêng; người xưa gọi đó là "trong xưng đế, ngoài xưng vương".

Triều cống là gì, sắc phong là gì

Sắc phong là việc hoàng đế Trung Hoa ban văn bản (sắc, cáo) và ấn tín, phong cho người đứng đầu một nước một tước hiệu, như "Giao Chỉ quận vương", "An Nam quốc vương", "Việt Nam quốc vương". Đây là lời công nhận người đó là chủ chính danh của nước ấy.

Triều cống là việc nước được phong định kỳ sai sứ sang kinh đô phương Bắc dâng phẩm vật và biểu văn. Đổi lại, sứ đoàn được ban thưởng, thường có giá trị không kém hoặc hơn lễ vật mang sang, và được phép mua bán một số hàng hoá trên đường đi.

Cần phân biệt khuôn khổ này với sự lệ thuộc chính trị trực tiếp. Phương Bắc không đặt quan cai trị, không thu thuế, không đóng quân thường trực ở các nước triều cống. Người đứng đầu nước triều cống tự quyết việc trong nước. Nhưng khuôn khổ ấy cũng có thể bị dùng làm cớ can thiệp, như nhà Minh lấy danh nghĩa "phù Trần diệt Hồ" năm 1406 hay nhà Thanh đem quân sang năm 1788.

Những mốc chính trong lịch sử phong – cống

Một sứ đoàn đi cống gồm những gì

Theo ghi chép trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú (phần Bang giao chí) và các tập nhật ký đi sứ, một sứ đoàn thường có ba sứ thần: chánh sứ, giáp phó sứ, ất phó sứ, kèm theo các quan hành nhân, thông sự (phiên dịch), người hầu, lính khiêng hàng. Đoàn đi đường bộ qua Lạng Sơn, vào Quảng Tây, rồi theo đường sông và đường trạm lên Bắc Kinh, có khi mất nhiều tháng mỗi chiều.

Lễ vật thay đổi theo thời. Các thư tịch hay nhắc tới vàng, bạc, ngà voi, sừng tê, quế, trầm hương, các loại lụa và đồ thủ công. Số lượng thường được định lệ, và triều đình nước Nam luôn mặc cả để giảm bớt. Chu kỳ cống cũng được định: thời Lê có lệ ba năm một lần, về sau thường gộp hai kỳ cống thành một chuyến để bớt tốn kém, thời Nguyễn cũng tương tự.

Ngoài kỳ cống thường lệ, còn các sứ bộ bất thường: báo tang vua cũ, xin phong vua mới, mừng thọ hoàng đế phương Bắc, tạ ơn. Mỗi lần vua mới lên ngôi đều phải xin phong; với triều Nguyễn, sứ thần nhà Thanh sang tuyên phong cho Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị ở Thăng Long, tới Tự Đức (1849) mới làm lễ ở Huế.

Vì sao các vua Việt chấp nhận khuôn khổ này

Đặt trong logic quyền lực, việc triều cống không phải là sự yếu đuối mà là một tính toán:

1. Chênh lệch quy mô. Phương Bắc lớn hơn nhiều lần về dân số và tài nguyên. Thắng một cuộc chiến không có nghĩa là thắng mãi mãi.
2. Đóng lại chiến tranh trong danh dự. Hầu như sau mỗi chiến thắng quân sự (981, 1077, 1288, 1427, 1789), vua nước Nam đều nhanh chóng sai sứ xin hoà, cho đối phương một lối thoát thể diện. Một hoàng đế được phong lời nhận lỗi thì dễ thôi đòi trả thù.
3. Chính danh trong nước. Được phương Bắc phong cũng là cách khẳng định với các đối thủ trong nước rằng mình là chủ hợp pháp. Nhà Mạc và nhà Lê trung hưng tranh nhau sự công nhận này.
4. Kênh thông tin và thương mại. Sứ đoàn là kênh chính thức để nắm tình hình phương Bắc, mua sách vở, thuốc men, và để giới trí thức hai nước gặp nhau.

Những cuộc giằng co về câu chữ

Khuôn khổ phong – cống không có nghĩa là bên dưới chịu mọi thứ. Nhiều cuộc giằng co diễn ra trên câu chữ và nghi lễ:

• Quốc hiệu. Năm 1802–1804, Gia Long xin đặt tên nước là "Nam Việt". Nhà Thanh e cái tên trùng với nước Nam Việt của Triệu Đà, từng bao gồm cả vùng Lưỡng Quảng, nên đảo lại thành "Việt Nam". Gia Long chấp nhận, nhưng về sau Minh Mạng đổi quốc hiệu trong nước thành Đại Nam (1838).
• Chữ "di". Năm 1760, sứ thần Lê Quý Đôn phản đối việc công văn nhà Thanh gọi đoàn mình là "di quan, di mục" (quan man di), đề nghị dùng tên nước. Theo ghi chép của ông, phía Thanh đã đổi cách gọi.
• Nghi lễ tiếp sứ. Vị trí đứng, cách lạy, nơi nhận sắc đều được tính toán. Việc vua Nguyễn phải ra Thăng Long nhận phong hay sứ Thanh phải vào Huế là một vấn đề thể diện được thương lượng qua nhiều đời.

Sử liệu và chuyện kể: một vài điểm còn tranh cãi

Nhiều câu chuyện quanh triều cống được kể rộng rãi nhưng nên đọc thận trọng:

• Lệ "người vàng". Có thuyết nói sau năm 1427 nhà Lê phải cống tượng người bằng vàng để "đền mạng" tướng Liễu Thăng. Chuyện này xuất hiện trong một số thư tịch, nhưng chi tiết và thời gian kéo dài còn bàn cãi.
• "Quang Trung giả". Năm 1790 vua Quang Trung được ghi là sang Nhiệt Hà dự lễ mừng thọ tám mươi tuổi của vua Càn Long. Một số sử liệu phía Việt, như Đại Nam chính biên liệt truyện, chép rằng người đi là một người đóng thế; sử liệu nhà Thanh lại ghi chính Quang Trung đến. Giới nghiên cứu chưa thống nhất.

Góc nhìn hôm nay

Khuôn khổ phong – cống là một trật tự quốc tế khác hẳn trật tự các quốc gia bình đẳng sau này, với thứ bậc được nói ra công khai. Nhưng đọc kỹ thì thấy các bên vận dụng nó linh hoạt: bên dưới dùng nghi lễ để mua tự chủ, bên trên dùng nó để có thể diện mà không phải tốn quân. Đó là một bài học về chỗ cách biệt giữa danh và thực trong quan hệ quyền lực.

Muốn đọc nguồn gốc, có thể tìm phần Bang giao chí trong Lịch triều hiến chương loại chí (đã có bản dịch tiếng Việt), các phần chép về sứ bộ trong Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Nam thực lục. Bộ Việt Nam Hán văn yến hành văn hiến tập thành, do Viện Nghiên cứu Hán Nôm phối hợp với Đại học Phục Đán biên soạn, in năm 2010, tập hợp các văn bản đi sứ của người Việt. Ở Hà Nội, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có trưng bày một số ấn và văn bản liên quan.