Trương Khiên là sứ thần nhà Hán được Hán Vũ Đế cử đi về phía tây khoảng năm 139–138 TCN để tìm người Nguyệt Chi liên minh đánh Hung Nô. Ông bị Hung Nô bắt giữ khoảng mười năm, trốn thoát, vượt tới Đại Uyển, Khang Cư, Đại Hạ, rồi trở về Trường An năm 126 TCN, sau mười ba năm, chỉ còn hai người trong đoàn hơn trăm người lúc đi. Mục tiêu liên minh thất bại, nhưng những gì ông kể lại đã mở mắt triều Hán về một thế giới ở phía tây, đặt nền cho các tuyến giao thương mà đời sau gọi là Con đường Tơ lụa.
Nguồn sử: Sử ký và Hán thư
Hầu hết những gì ta biết về Trương Khiên đến từ "Đại Uyển liệt truyện" trong Sử ký của Tư Mã Thiên, người sống cùng thời và có thể đã gặp những người trong cuộc. Hán thư của Ban Cố, viết sau khoảng một thế kỷ, có truyện riêng về Trương Khiên, phần lớn dựa trên Sử ký. Đây là nguồn khá đáng tin so với nhiều chuyện sứ thần khác, vì gần thời đại và ít chất giai thoại. Tuy vậy, các con số về khoảng cách, dân số các nước mà ông báo cáo chỉ nên xem là ước lượng của người thời ấy.
Vì sao nhà Hán cần một sứ thần đi về phía tây
Đầu thời Hán, Hung Nô là mối đe doạ lớn nhất ở phương bắc. Nhà Hán nhiều năm phải dùng chính sách hoà thân: gả công chúa, gửi lụa, rượu, gạo để mua sự yên ổn. Khi Hán Vũ Đế lên ngôi năm 141 TCN, ông muốn đổi sang thế chủ động.
Từ tù binh Hung Nô, triều đình nghe kể rằng người Nguyệt Chi từng bị Hung Nô đánh bại, vua của họ bị giết và đầu bị làm thành chén uống rượu. Người Nguyệt Chi phải bỏ đất cũ chạy về phía tây và hẳn mang mối thù sâu. Logic của Vũ Đế đơn giản: kẻ thù của kẻ thù có thể thành đồng minh. Nếu nhà Hán đánh từ phía đông, Nguyệt Chi đánh từ phía tây, Hung Nô sẽ bị kẹp giữa.
Vấn đề là không ai biết Nguyệt Chi giờ ở đâu, và muốn tới đó phải đi xuyên qua đất do Hung Nô kiểm soát. Triều đình chiêu mộ người dám đi. Trương Khiên, khi đó là một quan lang nhỏ, nhận lời.
Chuyến đi thứ nhất: mười ba năm
- Khởi hành (khoảng 139–138 TCN): đoàn hơn trăm người rời Lũng Tây. Người dẫn đường là Cam Phụ (còn gọi Đường Ấp Phụ), một người Hung Nô đầu hàng nhà Hán, giỏi bắn cung.
- Bị bắt: vừa vào đất Hung Nô, cả đoàn bị bắt. Thiền vu Hung Nô giữ Trương Khiên lại hơn mười năm, gả vợ cho ông, ông có con. Sử ký ghi ông vẫn giữ cây cờ tiết của sứ thần không rời.
- Trốn thoát: lợi dụng lúc bị canh lỏng, ông cùng những người còn lại trốn đi về phía tây, không quay về Hán. Ông vẫn muốn hoàn thành sứ mệnh.
- Đại Uyển và Khang Cư: sau vài chục ngày, đoàn tới Đại Uyển (vùng thung lũng Fergana, nay thuộc Uzbekistan và các nước lân cận). Vua Đại Uyển đã nghe nói nhà Hán giàu có, giúp người dẫn đường đưa ông qua Khang Cư tới chỗ người Nguyệt Chi.
- Nguyệt Chi: lúc này người Nguyệt Chi đã chiếm vùng Đại Hạ (Bactria, bắc Afghanistan ngày nay), đất tốt, đời sống yên ổn. Họ không còn muốn trả thù Hung Nô ở một nơi xa xôi. Trương Khiên ở lại hơn một năm mà không thuyết phục được.
- Trở về và bị bắt lần hai: ông chọn đi đường phía nam qua đất người Khương để tránh Hung Nô, nhưng vẫn bị bắt, giữ thêm hơn một năm. Nhân lúc Hung Nô nội loạn, ông trốn về.
- Về tới Trường An (126 TCN): chỉ còn ông và Cam Phụ.
Bản báo cáo làm thay đổi tầm nhìn của triều Hán
Trương Khiên không đem về được liên minh, nhưng ông mang về thông tin, thứ mà một nhà cai trị tham vọng như Vũ Đế quý không kém. Sử ký chép lại những gì ông kể về các nước ông đã tới và đã nghe nói:
| Tên trong Sử ký | Vùng tương ứng (theo cách hiểu phổ biến) | Ông kể gì |
|---|---|---|
| Đại Uyển | Thung lũng Fergana | Định cư, trồng lúa, nho, nổi tiếng có ngựa tốt "đổ mồ hôi máu" |
| Khang Cư | Vùng Sogdia và thảo nguyên phía bắc | Du mục, phong tục gần với Nguyệt Chi |
| Đại Nguyệt Chi | Bắc Afghanistan, nam Uzbekistan | Du mục, đã làm chủ Đại Hạ |
| Đại Hạ | Bactria | Có thành quách, giỏi buôn bán, quân yếu |
| An Tức | Đế quốc Parthia (Ba Tư) | Rộng lớn, dùng tiền bạc in mặt vua, viết chữ ngang trên da |
| Thân Độc | Ấn Độ | Ông chỉ nghe kể: nóng ẩm, người cưỡi voi đánh trận |
Chi tiết có hệ quả lớn nhất: ở Đại Hạ, ông thấy gậy trúc và vải của đất Thục (Tứ Xuyên). Hỏi ra thì biết hàng ấy do thương nhân đem từ Thân Độc sang. Ông suy ra phải có một con đường từ tây nam Trung Hoa qua Ấn Độ tới Trung Á, tránh được Hung Nô. Vũ Đế cho người đi dò đường này, dẫn tới việc nhà Hán quan tâm tới các nước ở vùng tây nam.
Chuyến đi thứ hai và cái giá của danh vọng
Năm 123 TCN, Trương Khiên theo đại tướng Vệ Thanh đánh Hung Nô. Nhờ biết chỗ có nước và cỏ, ông giúp quân đội không bị khát, được phong Bác Vọng hầu. Nhưng năm 121 TCN, ông đến chậm hẹn trong một chiến dịch, theo luật bị xử chém, phải nộp tiền chuộc tội và bị tước tước hầu, làm thường dân.
Khoảng năm 119 TCN, ông được cử đi sứ lần thứ hai, lần này đến người Ô Tôn ở vùng Ili, với đoàn hơn ba trăm người, mỗi người hai ngựa, mang theo hàng vạn trâu dê và vàng, lụa trị giá lớn. Mục đích là lôi kéo Ô Tôn về chỗ cũ để chặn cánh hữu của Hung Nô. Ô Tôn cũng không chịu dời đi, nhưng ông chia phó sứ đi tới Đại Uyển, Khang Cư, Nguyệt Chi, Đại Hạ, An Tức, Thân Độc và nhiều nước khác. Sứ thần các nước theo về Trường An, mở đầu thời kỳ triều Hán đặt quan hệ đều đặn với Tây Vực. Trương Khiên mất khoảng năm 114 TCN.
Con đường Tơ lụa: chữ của thế kỷ 19, thực tế của nhiều thế kỷ
Cần nói rõ: Trương Khiên không "mở" Con đường Tơ lụa theo nghĩa đi một con đường chưa ai đi. Hàng hoá đã đi qua Trung Á từ trước, qua tay nhiều tầng thương nhân. Điều ông làm là đưa nhà nước Hán vào mạng lưới ấy một cách chủ động, có ngoại giao, có quân đồn trú, có các đoàn sứ đi về đều đặn.
Cái tên "Con đường Tơ lụa" (Seidenstraße) cũng không phải của người xưa. Nhà địa lý học người Đức Ferdinand von Richthofen đặt ra năm 1877. Thực tế đó là một mạng lưới nhiều tuyến, chở rất nhiều thứ ngoài tơ lụa: ngựa, ngọc, thuỷ tinh, hương liệu, và cả tôn giáo, chữ viết, kỹ thuật.
Truyền thống đời sau còn gán cho Trương Khiên công đem về giống nho và cỏ linh lăng (cỏ ngựa). Sử ký chỉ nói sứ thần nhà Hán đem hạt giống ấy về, không nói rõ là chính ông. Chi tiết này nên hiểu là công chung của các đoàn sứ thời ấy.
Sứ thần như một người thu thập thông tin
Từ góc nhìn quyền lực, câu chuyện Trương Khiên cho thấy vai trò của sứ thần thời xưa vượt xa việc trao thư:
- Thông tin là tài sản chiến lược. Một bản đồ trong đầu về các nước, sản vật, sức mạnh quân sự giúp triều Hán vạch chính sách hàng chục năm sau.
- Mục tiêu có thể thất bại mà chuyến đi vẫn thành công. Không có liên minh với Nguyệt Chi, nhưng có cả một tầm nhìn mới.
- Đối phương có thể đã thay đổi. Người Nguyệt Chi trong tin đồn mang mối thù sâu; người Nguyệt Chi thật đã yên ổn và không muốn đánh. Đàm phán dựa trên thông tin cũ là đàm phán với một người không còn tồn tại.
- Kiên nhẫn và sự trung thành với nhiệm vụ. Hơn mười năm bị giữ mà vẫn tiếp tục đi về phía tây khi trốn được là chi tiết khiến Trương Khiên thành hình mẫu sứ thần trong văn hoá Trung Hoa.
Muốn tìm hiểu thêm
Mộ Trương Khiên ở Thành Cố, Hán Trung (Thiểm Tây) là một trong các điểm của di sản thế giới "Con đường Tơ lụa: mạng lưới tuyến đường hành lang Trường An – Thiên Sơn" được UNESCO công nhận năm 2014. Trong hang 323 ở Mạc Cao (Đôn Hoàng) có bức bích hoạ thời Đường vẽ cảnh Trương Khiên từ biệt Hán Vũ Đế, cho thấy hình ảnh ông trong trí tưởng tượng đời sau. Muốn đọc nguồn gốc, có thể tìm bản dịch "Đại Uyển liệt truyện" trong các tuyển tập Sử ký đã in bằng tiếng Việt; sách dễ đọc về bối cảnh rộng là The Silk Roads của Peter Frankopan hoặc The Silk Road: A New History của Valerie Hansen.
Câu hỏi thường gặp
Trương Khiên là ai?
Trương Khiên là sứ thần nhà Hán thời Hán Vũ Đế, người dẫn đoàn đi về phía tây tìm người Nguyệt Chi để liên minh chống Hung Nô. Những gì ông báo cáo về Trung Á đã giúp nhà Hán đặt quan hệ với các nước Tây Vực.
Trương Khiên đi sứ Tây Vực năm nào?
Lần thứ nhất ông khởi hành khoảng năm 139–138 TCN và về tới Trường An năm 126 TCN. Lần thứ hai, khoảng năm 119 TCN, ông đi sứ người Ô Tôn và cử phó sứ tới nhiều nước khác.
Trương Khiên có mở ra Con đường Tơ lụa không?
Không theo nghĩa đen. Hàng hoá đã qua lại Trung Á từ trước, còn cái tên Con đường Tơ lụa do Ferdinand von Richthofen đặt năm 1877. Công của Trương Khiên là đưa nhà Hán vào mạng lưới giao thương và ngoại giao ấy một cách chủ động.
Vì sao người Nguyệt Chi không liên minh với nhà Hán?
Vì khi Trương Khiên tới, người Nguyệt Chi đã làm chủ vùng Đại Hạ màu mỡ và sống yên ổn. Hung Nô ở quá xa, họ không còn muốn mạo hiểm báo thù.
Đọc về Trương Khiên ở đâu là đáng tin nhất?
Nguồn gần nhất là "Đại Uyển liệt truyện" trong Sử ký của Tư Mã Thiên, sau đó là truyện Trương Khiên trong Hán thư của Ban Cố. Các truyện kể và phim đời sau thường thêm thắt chi tiết không có trong sử.
