Vụ mua Louisiana 1803: Mỹ mua nửa lục địa từ Napoléon với 15 triệu đô la

Vụ mua Louisiana là thoả thuận năm 1803, theo đó Hoa Kỳ mua từ nước Pháp của Napoléon Bonaparte toàn bộ vùng Louisiana thuộc Pháp, khoảng 2,1 triệu km² ở lưu vực sông Mississippi, với giá 15 triệu đô la. Văn bản đề ngày 30 tháng 4 năm 1803 ở Paris. Cuộc mua bán làm diện tích nước Mỹ gần như tăng gấp đôi, và cái giá tính ra chưa tới 3 xu cho mỗi mẫu Anh. Điều đáng học là phía Mỹ chỉ định mua một thành phố, còn Napoléon lại muốn bán cả một nửa lục địa.

Một vùng đất đổi chủ ba lần trong nửa thế kỷ

Louisiana mang tên vua Louis XIV, do người Pháp đặt từ cuối thế kỷ 17. Sau Chiến tranh Bảy năm, năm 1762–1763, Pháp nhượng phần phía tây sông Mississippi cùng thành New Orleans cho Tây Ban Nha, còn phần phía đông về tay Anh.

Năm 1800, trong hiệp ước bí mật San Ildefonso, Tây Ban Nha trao trả Louisiana cho Pháp. Napoléon có một giấc mơ: dựng lại đế quốc Pháp ở Tân Thế giới, lấy Louisiana làm vựa lương thực cho đảo Saint-Domingue (nay là Haiti), thuộc địa trồng mía giàu nhất thế giới thời đó.

Với nước Mỹ non trẻ, tin này đáng lo. Nông dân ở các bang miền tây như Kentucky, Tennessee chở hàng bằng thuyền xuôi Mississippi ra cảng New Orleans. Năm 1802, quan chức Tây Ban Nha còn ở lại New Orleans rút quyền gửi hàng của thương nhân Mỹ tại cảng. Ai giữ New Orleans thì nắm cổ họng của cả miền tây nước Mỹ.

Phái đoàn Mỹ: sang mua một thành phố

Tổng thống Thomas Jefferson cử Robert Livingston, công sứ ở Paris, thương lượng mua New Orleans và vùng Tây Florida. Đầu năm 1803, ông cử thêm James Monroe sang làm đặc phái viên, được phép trả tới khoảng 10 triệu đô la cho New Orleans và vùng lân cận.

Jefferson cũng để lộ một lá bài ra phía Pháp: trong một bức thư năm 1802 gửi Livingston, ông viết rằng ngày nước Pháp chiếm New Orleans sẽ là ngày Mỹ phải tính đến chuyện bắt tay với hải quân Anh. Đây là cách cho đối phương thấy phương án thay thế của mình, tức BATNA, theo ngôn ngữ đàm phán ngày nay.

Vì sao Napoléon muốn bán

Trước khi Monroe tới, kế hoạch của Napoléon đã đổ vỡ vì ba lý do:

1. Saint-Domingue. Cuộc cách mạng của người nô lệ ở Saint-Domingue, dưới sự lãnh đạo ban đầu của Toussaint Louverture, đã đánh bại đội quân viễn chinh do tướng Leclerc chỉ huy. Sốt vàng da và chiến sự giết hàng chục nghìn lính Pháp. Không có Saint-Domingue, Louisiana mất lý do tồn tại trong kế hoạch của Pháp.
2. Chiến tranh với Anh sắp nổ ra. Hoà ước Amiens giữa Anh và Pháp đang lung lay (chiến tranh trở lại tháng 5 năm 1803). Hải quân Anh mạnh hơn hẳn; nếu đánh nhau, Pháp không thể giữ một vùng đất bên kia Đại Tây Dương.
3. Cần tiền. Một cuộc chiến mới ở châu Âu đòi hỏi tiền mặt.

Thêm một tính toán chiến lược: bán cho Mỹ là làm mạnh một nước có thể thành đối thủ của Anh trên biển, thay vì để Anh chiếm mất.

Cuộc thương lượng: "các ông trả bao nhiêu cho toàn bộ?"

Ngày 11 tháng 4 năm 1803, ngoại trưởng Pháp Talleyrand hỏi Livingston một câu khiến ông sững người: Mỹ sẽ trả bao nhiêu cho toàn bộ Louisiana? Livingston kể lại điều này trong thư gửi về nước. Việc đàm phán chi tiết sau đó do François Barbé-Marbois, bộ trưởng ngân khố Pháp, đảm nhận với Livingston và Monroe vừa tới nơi.

Hai sứ thần Mỹ không có quyền mua cả vùng đất. Thư từ qua Đại Tây Dương mất vài tuần, mà cơ hội có thể biến mất nếu Napoléon đổi ý. Họ quyết định vượt quá thẩm quyền và nhận lời. Đây là một trong những ví dụ nổi tiếng về người đàm phán phải tự quyết khi không kịp xin ý kiến cấp trên.

Văn bản gồm một hiệp ước nhượng đất và hai công ước về tài chính. Mỹ không có sẵn số tiền ấy; khoản thanh toán được tài trợ bằng trái phiếu, qua hai ngân hàng Barings ở London và Hope & Co. ở Amsterdam. Chi tiết thú vị: ngân hàng Anh giúp Mỹ trả tiền cho Pháp, trong khi Anh và Pháp đang sắp đánh nhau.

Ranh giới mơ hồ và câu hỏi hiến pháp

Hiệp ước không nói rõ ranh giới. Văn bản chỉ ghi rằng Louisiana được nhượng với cùng phạm vi như khi Tây Ban Nha giữ và khi Pháp trao cho Tây Ban Nha. Khi Livingston hỏi về ranh giới, Talleyrand được ghi lại là đã trả lời rằng Mỹ đã có một món hời và cứ tự tận dụng lấy. Sự mơ hồ này về sau dẫn tới tranh chấp với Tây Ban Nha về Texas và Florida, chỉ giải quyết năm 1819.

Ở trong nước, Jefferson gặp một vấn đề nguyên tắc. Hiến pháp Mỹ không nói gì về việc liên bang được mua thêm lãnh thổ, mà ông vốn chủ trương đọc hiến pháp chặt chẽ. Ông từng nghĩ tới một tu chính án, rồi bỏ ý định vì sợ Napoléon đổi ý. Thượng viện phê chuẩn hiệp ước ngày 20 tháng 10 năm 1803. Lễ bàn giao ở New Orleans diễn ra ngày 20 tháng 12 năm 1803.

"Thương vụ đất đai lớn nhất lịch sử": hiểu thế nào cho đúng

Danh hiệu này hay được nhắc vì quy mô diện tích. Nhưng cần hiểu cái mà Pháp bán thật ra là gì. Phần lớn vùng đất ấy do các dân tộc bản địa như Osage, Sioux, Pawnee, Cheyenne và nhiều tộc khác sinh sống. Pháp không thực sự kiểm soát họ. Cái Mỹ mua là quyền đối với vùng đất trước các cường quốc châu Âu, tức quyền được là bên duy nhất đi thương lượng hoặc chiếm đất với người bản địa.

Các nhà sử học vì thế nhấn mạnh rằng 15 triệu đô la chỉ là bước đầu. Việc chiếm thực tế vùng đất kéo dài suốt thế kỷ 19, qua hàng trăm hiệp ước với các tộc bản địa, nhiều hiệp ước bị vi phạm, cùng những cuộc cưỡng ép di dời.

Bài học đàm phán từ vụ mua Louisiana

• Hoàn cảnh của bên kia quyết định giá. Phía Mỹ gặp may vì Napoléon đang cần bán gấp. Biết được áp lực của đối phương là biết được giá.
• Chuẩn bị cho cả kịch bản tốt hơn mong đợi. Livingston và Monroe không có quyền mua cả vùng, nhưng đủ hiểu lợi ích của nước mình để chộp cơ hội.
• Điều khoản mơ hồ để lại tranh chấp. Ranh giới không rõ đã sinh ra mười sáu năm tranh cãi với Tây Ban Nha.
• Người bán phải có quyền bán. Câu hỏi về người bản địa nhắc rằng hiệp ước giữa hai bên không tự xoá được quyền của bên thứ ba.

Muốn tìm hiểu thêm

Bản gốc hiệp ước lưu ở Cục Lưu trữ Quốc gia Hoa Kỳ. Ở New Orleans, toà Cabildo bên quảng trường Jackson, nơi diễn ra lễ bàn giao năm 1803, nay là bảo tàng của bang Louisiana. Muốn đọc sâu, có thể tìm sách của Jon Kukla A Wilderness So Immense hoặc các nghiên cứu về cách mạng Haiti để thấy mối liên hệ giữa hòn đảo Caribe và nửa lục địa Bắc Mỹ.