Arthashastra là bộ sách trị quốc bằng tiếng Phạn của Ấn Độ cổ, theo truyền thống do Kautilya (còn gọi Chanakya hay Vishnugupta), quân sư của vua Chandragupta Maurya cuối thế kỷ 4 TCN, soạn ra. Sách bàn rất chi tiết về cách vận hành một nhà nước: thuế khoá, kho tàng, quan lại, tư pháp, mạng lưới do thám và quan hệ với các nước láng giềng. Nó nổi tiếng vì lạnh lùng thực dụng đến mức Max Weber cho rằng so với nó, Quân vương của Machiavelli là vô hại.
Một cuốn sách thất lạc rồi tìm lại
Suốt nhiều thế kỷ, Arthashastra chỉ được biết qua những lời dẫn trong sách khác. Năm 1905, một bản thảo trên lá cọ được đưa đến thư viện ở Mysore, và học giả R. Shamasastry nhận ra đây chính là cuốn sách đã mất. Ông công bố bản tiếng Phạn năm 1909 và bản dịch tiếng Anh năm 1915. Phát hiện này làm giới nghiên cứu phải viết lại nhiều điều về tư tưởng chính trị Ấn Độ cổ, vốn trước đó bị coi là chỉ thiên về tôn giáo và triết học.
Sách gồm 15 quyển, 150 chương. Văn phong ngắn gọn kiểu châm ngôn, xen kẽ văn xuôi và kệ.
Ai viết, viết khi nào: còn tranh cãi
Truyền thống Ấn Độ gắn sách với Kautilya, vị Bà-la-môn đã giúp Chandragupta lật đổ vương triều Nanda và lập nên đế quốc Maurya khoảng năm 321 TCN. Câu chuyện Chanakya đào tạo một chàng trai trẻ thành hoàng đế được kể nhiều trong văn học đời sau, như vở kịch Mudrarakshasa của Vishakhadatta, nhưng chi tiết phần lớn mang tính truyền thuyết.
Các nhà nghiên cứu hiện đại đưa ra bức tranh phức tạp hơn. Thomas Trautmann (1971) phân tích thống kê văn phong và cho rằng sách do nhiều người viết. Patrick Olivelle, trong bản dịch năm 2013, đề xuất phần lõi hình thành khoảng giữa năm 50 TCN và 125 CN, rồi được biên tập lại vào khoảng thế kỷ 2–3 CN. Theo cách nhìn này, sách là kết tinh của cả một truyền thống "khoa trị quốc" chứ không phải sổ tay riêng của một quân sư thời Maurya. Vấn đề chưa ngã ngũ, nên khi đọc cần tránh coi mọi chi tiết trong sách là mô tả chính xác triều đình Chandragupta.
Artha: khoa học về của cải và quyền lực
Trong tư tưởng Ấn Độ cổ, đời người có bốn mục tiêu: dharma (bổn phận, đạo lý), artha (của cải, lợi ích vật chất), kama (khoái lạc) và moksha (giải thoát). Arthashastra là "khoa học về artha". Sách lập luận rằng artha là gốc, vì không có của cải và trật tự thì không ai thực hiện được dharma.
Nền tảng của trật tự là danda, nghĩa đen là cây gậy, tức quyền trừng phạt. Không có danda, xã hội rơi vào "luật cá" (matsya nyaya): cá lớn nuốt cá bé. Ý tưởng này gần với Hobbes ở châu Âu gần hai nghìn năm sau: không có quyền lực chung thì kẻ mạnh nuốt kẻ yếu.
Bảy chi của nhà nước
Sách mô tả nhà nước như một cơ thể có bảy chi (saptanga), cái trước quan trọng hơn cái sau:
- Svami – nhà vua
- Amatya – quan lại, bộ máy thừa hành
- Janapada – lãnh thổ và dân cư
- Durga – thành luỹ
- Kosha – ngân khố
- Danda – quân đội, quyền cưỡng chế
- Mitra – đồng minh
Ngân khố được đặc biệt coi trọng. Sách viết mọi việc đều phụ thuộc vào ngân khố, và dành nhiều chương cho cách thu thuế, quản lý mỏ, xưởng đúc tiền, kho thóc, rừng, nghề dệt, rượu, lò mổ, thậm chí cả các nhà hát. Mỗi ngành có một viên giám sát (adhyaksha) riêng. Đây là bức tranh về một nhà nước can thiệp sâu vào kinh tế.
Quan lại và bài toán tham nhũng
Một đoạn nổi tiếng ở quyển 2 so sánh: cũng như không thể không nếm mật hay chất độc đặt trên đầu lưỡi, người giữ tiền của vua khó mà không nếm chút ít. Cũng như không biết cá dưới nước đang uống nước hay không, không thể biết quan lại đang làm việc có biển thủ hay không. Sách liệt kê khoảng bốn mươi cách biển thủ, từ ghi sổ sai ngày, thu trước nộp sau, đến đổi hàng tốt lấy hàng xấu.
Giải pháp của Kautilya là kiểm tra chéo, xoay vòng chức vụ, và dùng do thám để thử lòng trung thành của quan. Sách mô tả những cách thử gọi là upadha: cho người giả làm kẻ xúi giục phản loạn, dụ dỗ bằng tiền, bằng sắc đẹp, bằng nỗi sợ, để xem quan có giữ mình hay không.
Mạng lưới do thám
Không cuốn sách cổ nào nói về do thám kỹ như Arthashastra. Sách phân loại người do thám: giả làm học trò, nhà tu khổ hạnh, thương nhân, nông dân, người hầu, đầu bếp, người làm trò. Họ được cài vào triều đình, vào nhà các đại thần, ra các nước láng giềng. Mục đích không chỉ là dò tin kẻ thù mà còn là đo lòng dân và theo dõi chính quan lại của vua.
Đây là phần làm sách mang tiếng "tàn nhẫn". Một số đoạn bàn cả cách loại trừ kẻ thù trong nước bằng ám sát hay đầu độc. Người đọc hôm nay nên đọc những đoạn ấy như tư liệu về cách quyền lực cổ đại tự bảo vệ, và như lời nhắc rằng một nhà nước không bị giới hạn sẽ coi giám sát là chuyện bình thường.
Thuyết vòng tròn các nước
Quyển 6 và 7 trình bày thuyết mandala. Đặt nhà vua muốn mở rộng quyền lực (vijigishu) ở trung tâm. Nước láng giềng sát bên được coi là kẻ thù tự nhiên, vì hai bên tranh đất. Nước ở bên kia kẻ thù lại là bạn tự nhiên. Cứ thế các vòng xen kẽ bạn thù lan ra. Đây là phiên bản cổ của câu "kẻ thù của kẻ thù là bạn".
Sách cũng nêu sáu đường lối đối ngoại (sadgunya) và bốn phương cách (upaya):
| Sáu đường lối | Bốn phương cách |
|---|---|
| Hoà ước | Sama – hoà giải, thuyết phục |
| Gây chiến | Dana – ban tặng, mua chuộc |
| Ngồi yên chờ thời | Bheda – gây chia rẽ |
| Hành quân | Danda – dùng sức mạnh |
| Tìm nơi nương tựa | |
| Hai mặt: hoà với nước này, chống nước kia |
Nguyên tắc chọn đường lối khá giản dị: nếu mình yếu hơn thì hoà, mạnh hơn thì tiến, ngang nhau thì chờ. Thứ tự ưu tiên của bốn phương cách cũng đáng để ý: sức mạnh đứng cuối.
Không chỉ có mưu mô: hạnh phúc của dân
Đọc kỹ, Arthashastra không chỉ là sách mưu. Quyển 1 có câu thường được trích: hạnh phúc của vua nằm trong hạnh phúc của thần dân, lợi ích của vua nằm trong lợi ích của họ. Sách quy định vua phải chia ngày thành các khung giờ để nghe việc, lo cho người goá bụa, trẻ mồ côi, người già yếu, trừng phạt quan lại ức hiếp dân, cứu đói khi mất mùa. Đây là lý lẽ thực dụng: dân nghèo khổ thì dễ nổi loạn hoặc theo kẻ thù.
Câu chuyện về hoàng đế Ashoka, cháu nội Chandragupta, thường được kể như một bước chuyển: sau một cuộc chinh phục đẫm máu, ông quay sang đề cao dhamma (chánh pháp) và khắc lời răn lên các cột đá khắp đế quốc. Có người coi đó là sự từ bỏ tinh thần Arthashastra; có người cho rằng đó chỉ là đổi phương cách, từ danda sang sama.
Góc nhìn hôm nay
Arthashastra cho thấy những vấn đề cai trị cơ bản không riêng phương Đông hay phương Tây: kiểm soát người giữ tiền, cân bằng giữa giám sát và lòng tin, đối ngoại theo tương quan lực lượng. Đọc nó cũng giúp nhận ra một lối tư duy quen thuộc trong quyền lực: coi mọi người, kể cả người của mình, là đối tượng cần thử thách và theo dõi. Lối tư duy ấy hiệu quả ngắn hạn nhưng tạo ra bầu không khí nghi kỵ.
Muốn đọc: bản dịch tiếng Anh của Patrick Olivelle (King, Governance, and Law in Ancient India, 2013) có phần giới thiệu kỹ về niên đại. Bản của L. N. Rangarajan (1992) được sắp xếp lại theo chủ đề nên dễ đọc hơn. Đọc song song với Hàn Phi Tử sẽ thấy nhiều điểm tương đồng thú vị giữa hai nền văn minh không hề liên lạc với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Arthashastra là gì?
Arthashastra là sách trị quốc của Ấn Độ cổ viết bằng tiếng Phạn, gồm 15 quyển, bàn về kinh tế, thuế khoá, quan lại, tư pháp, do thám và đối ngoại. Tên sách nghĩa là "khoa học về của cải và lợi ích".
Kautilya và Chanakya có phải là một người không?
Theo truyền thống, Kautilya, Chanakya và Vishnugupta là ba tên của cùng một người, quân sư của vua Chandragupta Maurya. Tuy nhiên giới nghiên cứu hiện đại còn tranh luận về việc sách có thực do một người thời Maurya viết hay hình thành qua nhiều thế kỷ.
Arthashastra viết năm nào?
Truyền thống đặt sách vào cuối thế kỷ 4 TCN. Các nghiên cứu văn bản như của Patrick Olivelle cho rằng phần lõi hình thành khoảng thế kỷ 1 TCN đến thế kỷ 2 CN, rồi được biên tập thêm sau đó. Niên đại chính xác vẫn còn tranh cãi.
Arthashastra khác Quân vương của Machiavelli thế nào?
Cả hai đều thực dụng và tách chính trị khỏi đạo đức cá nhân. Nhưng Arthashastra là một cẩm nang hành chính rất chi tiết, bao trùm cả kinh tế và tổ chức bộ máy, còn Quân vương là tiểu luận ngắn về cách giành và giữ quyền. Max Weber nhận xét Quân vương còn "vô hại" so với Arthashastra.
Thuyết mandala trong Arthashastra là gì?
Đó là mô hình các vòng tròn quốc gia quanh một nhà vua: nước láng giềng sát bên là kẻ thù tự nhiên, nước ở phía bên kia kẻ thù là bạn tự nhiên, và cứ thế xen kẽ. Đây là một trong những lý thuyết sớm nhất về cân bằng quyền lực giữa các nước.
