Đế chế Ba Tư Achaemenid (khoảng 550–330 TCN) là đế chế lớn nhất thế giới cổ đại tính đến thời của nó, trải từ Ai Cập và Tiểu Á tới thung lũng sông Ấn. Nó giữ được vùng đất mênh mông ấy hơn hai thế kỷ nhờ ba thứ: hệ thống tỉnh (satrapy) có thống đốc và nghĩa vụ cống nạp rõ ràng, mạng đường sá và trạm ngựa mà nổi tiếng nhất là Con đường Hoàng gia dài khoảng 2.500 km, và chính sách để các dân tộc giữ tôn giáo, luật tục của mình.
Từ một tiểu quốc thành đế chế
Người Ba Tư ban đầu sống ở vùng Fars, tây nam Iran ngày nay, chịu thần phục người Media. Khoảng năm 550 TCN, Cyrus II (Cyrus Đại đế) lật đổ vua Media, rồi trong khoảng hai mươi năm thu phục vương quốc Lydia ở Tiểu Á và Babylon (539 TCN). Con ông là Cambyses II chiếm Ai Cập năm 525 TCN. Đến thời Darius I (trị vì 522–486 TCN), đế chế đạt quy mô gần lớn nhất.
Ước tính dân số đế chế rất khác nhau giữa các nhà nghiên cứu, từ khoảng mười mấy triệu đến vài chục triệu người. Con số "chiếm gần một nửa dân số thế giới" hay gặp trên mạng không có cơ sở chắc chắn. Điều chắc chắn hơn là đế chế bao gồm hàng chục dân tộc, nói hàng chục thứ tiếng, theo nhiều tôn giáo khác nhau.
Darius I: người dựng bộ máy
Nếu Cyrus là người chinh phục, Darius là người tổ chức. Ông lên ngôi sau một cuộc khủng hoảng kế vị, và để khẳng định tính chính đáng, ông cho khắc bia Behistun trên vách đá ở miền tây Iran, kể việc mình dẹp loạn bằng ba thứ tiếng: Ba Tư cổ, Elam và Babylon. Chính bia này, khi được giải mã vào thế kỷ 19, đã giúp các học giả đọc được chữ hình nêm.
Những cải cách quan trọng của Darius:
| Lĩnh vực | Biện pháp |
|---|---|
| Hành chính | Chia đế chế thành các tỉnh (satrapy), đứng đầu là thống đốc (satrap). Herodotus liệt kê 20 tỉnh cùng mức cống nạp của từng tỉnh |
| Thuế | Định mức cống nạp cố định theo tỉnh, nộp bằng bạc hoặc hiện vật như ngựa, lúa, vàng cát |
| Tiền tệ | Phát hành đồng daric bằng vàng và đồng siglos bằng bạc |
| Giao thông | Xây và chuẩn hoá đường sá, trạm dịch; cho đào kênh nối sông Nile với Biển Đỏ |
| Kinh đô | Dựng Persepolis làm trung tâm nghi lễ, dùng Susa làm trung tâm hành chính |
Satrap và cách kiềm chế họ
Cai trị từ xa luôn có một rủi ro: thống đốc ở xa dễ thành vua con. Ba Tư xử lý bằng cách chia quyền. Satrap lo dân sự và thu thuế, nhưng ở nhiều nơi chỉ huy quân đồn trú và người giữ thành là những người khác, báo cáo thẳng về triều. Các nguồn Hy Lạp nhắc tới những viên quan được gọi là "tai mắt của vua", đi kiểm tra các tỉnh; mức độ tổ chức thật của họ còn bàn cãi, nhưng việc triều đình có cơ chế giám sát riêng là rõ.
Dù vậy, cơ chế không hoàn hảo. Satrap thường được chọn từ giới quý tộc Ba Tư và có khi được giữ chức qua nhiều đời trong một dòng họ. Đến thế kỷ 4 TCN, đã có những cuộc nổi dậy lớn của các satrap ở Tiểu Á.
Con đường Hoàng gia và hệ thống trạm dịch
Herodotus, sử gia Hy Lạp thế kỷ 5 TCN, mô tả con đường từ Sardis (gần bờ biển Aegea, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ) đến Susa (tây nam Iran) dài khoảng 450 parasang, tức khoảng 2.500 km, với 111 trạm nghỉ, người đi bộ mất khoảng ba tháng. Đây không phải con đường duy nhất: đế chế có cả một mạng đường nối các kinh đô với các tỉnh, trong đó có đường tới Ai Cập và tới vùng sông Ấn.
Điều làm Herodotus thán phục nhất là hệ thống truyền tin tiếp sức. Ở mỗi chặng một ngày đường có người và ngựa chờ sẵn; tin được chuyền từ người này sang người khác như đuốc trong cuộc rước. Ông viết rằng tuyết, mưa, nắng nóng hay bóng đêm đều không ngăn được những người đưa tin ấy hoàn thành chặng của mình. Nhờ tiếp sức, tin tức có thể đi hết quãng đường trong khoảng một tuần thay vì ba tháng.
Bằng chứng khảo cổ cho thấy hệ thống này có thật và rất quy củ. Các tấm đất sét ở Persepolis, phần lớn viết bằng tiếng Elam, ghi lại việc cấp phát lương thực cho người đi đường. Người đi công vụ mang một văn bản đóng dấu, gọi là halmi, xuất trình ở mỗi trạm để được cấp bột, rượu, bia và thức ăn cho ngựa theo định mức. Đây có lẽ là một trong những hệ thống "giấy thông hành" sớm nhất có tư liệu.
Khoan dung như một chính sách cai trị
Ba Tư nổi tiếng vì để các dân tộc bị chinh phục giữ phong tục. Ở Babylon, Cyrus tự giới thiệu là được thần Marduk của người Babylon chọn, điều được ghi trên Trụ Cyrus, một trụ đất sét tìm thấy năm 1879. Theo Kinh Thánh Do Thái, Cyrus cho phép người Do Thái bị lưu đày ở Babylon trở về Jerusalem và xây lại đền thờ. Ở Ai Cập, các vua Ba Tư được khắc hình như pharaoh.
Cần đọc chính sách này một cách tỉnh táo. Trụ Cyrus thường được quảng bá là "hiến chương nhân quyền đầu tiên", nhưng giới sử học coi đó là một văn bản tuyên truyền kiểu Lưỡng Hà, nơi vua mới tự nhận là người khôi phục trật tự thần thánh. Khoan dung ở đây là công cụ: để giới tăng lữ và quý tộc địa phương hợp tác, triều đình đỡ phải dùng quân. Khi gặp nổi loạn, các vua Ba Tư vẫn đàn áp khốc liệt.
Về hành chính, triều đình dùng tiếng Aramaic, vốn đã phổ biến khắp Trung Đông, làm ngôn ngữ giấy tờ chung. Một thư lại ở Ai Cập và một thư lại ở Bactria có thể đọc cùng một loại văn bản. Đây là một lựa chọn thực dụng: không áp tiếng Ba Tư lên mọi người mà dùng thứ tiếng đã thông dụng.
Kinh tế: cống nạp, đất đai và kênh ngầm
Nguồn thu chính là cống nạp từ các tỉnh. Herodotus ghi tỉnh Ấn Độ nộp nhiều nhất, bằng vàng cát. Người Ba Tư gốc ở Fars được miễn cống nạp, một đặc quyền của dân tộc cầm quyền. Phần lớn kim loại quý được tích trữ trong kho ở các kinh đô thay vì đưa vào lưu thông, điều mà một số nhà kinh tế học lịch sử cho là đã làm chậm kinh tế.
Ở vùng cao nguyên khô hạn, người Iran phát triển hệ thống qanat, kênh ngầm dẫn nước ngầm từ chân núi ra đồng bằng theo độ dốc tự nhiên. Kỹ thuật này có trước thời Achaemenid nhưng được mở rộng dưới thời đế chế, và một số qanat ở Iran ngày nay vẫn hoạt động. Theo Polybius, ai đưa được nước tới vùng đất chưa canh tác sẽ được hưởng hoa lợi trong năm đời.
Suy tàn: từ bên trong trước, từ bên ngoài sau
Đế chế sụp đổ khi Alexander xứ Macedonia tiến vào giữa những năm 334 và 330 TCN. Persepolis bị đốt năm 330 TCN; vua cuối cùng Darius III bị chính satrap Bessus của mình giết trong lúc chạy trốn. Nhưng nhiều sử gia cho rằng điểm yếu đã lộ ra từ trước:
- Khủng hoảng kế vị: gần như mỗi lần vua mất là một lần tranh ngôi, ám sát trong cung đình. Vua Artaxerxes III và con trai đều bị hoạn quan Bagoas đầu độc.
- Satrap nổi dậy: thế kỷ 4 TCN, một loạt satrap ở Tiểu Á chống lại triều đình.
- Ai Cập ly khai: Ai Cập thoát khỏi Ba Tư khoảng sáu mươi năm (từ khoảng 404 TCN) rồi mới bị chiếm lại.
- Phụ thuộc vào người đứng đầu: bộ máy rất tốt khi vua mạnh, nhưng không có cơ chế tự vận hành khi vua yếu.
Điều đáng chú ý là Alexander không phá bộ máy mà dùng lại nó: giữ hệ thống satrapy, bổ nhiệm cả người Ba Tư làm satrap. Các vương triều kế tiếp như Seleucid và Parthia cũng thừa hưởng.
Góc nhìn hôm nay
Bài học của Ba Tư là quy mô lớn không đòi hỏi đồng nhất. Một đế chế có thể đứng vững khi trung tâm chỉ nắm vài thứ cốt lõi (thuế, đường sá, quân đội, tiếng giấy tờ chung) và để phần còn lại cho địa phương. Nhưng nó cũng cho thấy một điểm yếu kinh điển: bộ máy dựa vào sự trung thành cá nhân sẽ lung lay mỗi khi chuyển giao quyền lực.
Muốn tìm hiểu thêm: cuốn thứ ba trong Lịch sử của Herodotus có danh sách các satrapy; cuốn tám có đoạn tả người đưa tin. Di tích Persepolis và Pasargadae (nơi có lăng Cyrus) ở Iran đều là di sản thế giới UNESCO. Bảo tàng Anh ở London đang giữ Trụ Cyrus.
Câu hỏi thường gặp
Đế chế Achaemenid tồn tại bao lâu?
Đế chế Achaemenid tồn tại khoảng 220 năm, từ khi Cyrus II lật đổ người Media khoảng năm 550 TCN đến khi Alexander chinh phục năm 330 TCN. Thời kỳ đỉnh cao về tổ chức là dưới Darius I (522–486 TCN).
Con đường Hoàng gia Ba Tư dài bao nhiêu?
Theo Herodotus, con đường từ Sardis đến Susa dài khoảng 450 parasang, tương đương khoảng 2.500 km, có 111 trạm nghỉ. Người đi bộ mất khoảng ba tháng, nhưng người đưa tin tiếp sức chỉ mất khoảng một tuần.
Satrap là gì?
Satrap là thống đốc một tỉnh của đế chế Ba Tư, lo thu cống nạp và cai trị dân sự. Để tránh satrap quá mạnh, triều đình thường giao quân đồn trú cho người khác chỉ huy và cử quan đi kiểm tra.
Trụ Cyrus có phải là hiến chương nhân quyền đầu tiên không?
Đây là cách quảng bá phổ biến nhưng giới sử học không đồng ý. Trụ Cyrus là văn bản theo truyền thống Lưỡng Hà, trong đó vua mới tự giới thiệu là người được thần chọn để khôi phục trật tự. Nó cho thấy chính sách khoan dung có tính toán, chứ không phải một tuyên ngôn về quyền con người.
Vì sao đế chế Ba Tư sụp đổ?
Nguyên nhân trực tiếp là cuộc chinh phục của Alexander xứ Macedonia giai đoạn 334–330 TCN. Nhưng đế chế đã suy yếu từ trước vì tranh chấp kế vị, ám sát cung đình, satrap nổi dậy và Ai Cập ly khai trong nhiều thập kỷ.
