Tây La Mã sụp đổ không vì một nguyên nhân duy nhất. Sử gia ngày nay nhìn chung đồng ý đó là sự cộng dồn của khủng hoảng chính trị kéo dài, tài chính kiệt quệ, áp lực di cư của các tộc người ngoài biên giới, mất các tỉnh giàu nhất (nhất là Bắc Phi năm 439), cùng dịch bệnh và biến đổi khí hậu. Năm 476 CN, khi Odoacer phế hoàng đế cuối cùng Romulus Augustulus, thường được lấy làm mốc kết thúc, nhưng nửa phía Đông còn tồn tại thêm gần một nghìn năm.
Năm 476: một mốc ít kịch tính hơn ta tưởng
Odoacer là một chỉ huy gốc German trong quân đội La Mã. Năm 476, ông phế cậu bé Romulus Augustulus, nhưng không tự xưng hoàng đế. Ông gửi các biểu tượng hoàng quyền về Constantinople, ngụ ý rằng phương Tây không cần hoàng đế riêng nữa, và tự cai trị nước Ý như một vua. Viện Nguyên lão vẫn họp, bộ máy hành chính La Mã ở Ý vẫn chạy. Nhiều người sống lúc đó có lẽ không nghĩ mình đang chứng kiến "sự sụp đổ của La Mã".
Vì thế câu hỏi nên đặt là: vì sao trong khoảng một thế kỷ trước năm 476, quyền lực của chính quyền La Mã ở phương Tây teo lại đến mức không còn gì để giữ?
Mốc thời gian của sự tan rã
- 165–180: Dịch Antonine, có lẽ là đậu mùa, lan khắp đế chế.
- 235–284: "Khủng hoảng thế kỷ thứ ba", hàng chục người xưng hoàng đế trong chưa đầy năm mươi năm, phần lớn chết bất đắc kỳ tử.
- 249–262: Dịch Cyprian.
- 284–305: Diocletian cải tổ, chia quyền cho bốn hoàng đế (tứ đầu chế), tăng quân, tăng thuế, ban sắc lệnh giá trần năm 301.
- 395: Theodosius I mất, đế chế chia vĩnh viễn cho hai con, Đông và Tây.
- 376–378: Người Goth vượt sông Danube vào đế chế, rồi đánh bại quân La Mã ở Adrianople.
- 406–410: Các tộc Vandal, Alan, Suebi vượt sông Rhine; năm 410 người Visigoth của Alaric cướp phá thành Roma.
- 439: Người Vandal chiếm Carthage và Bắc Phi.
- 455: Người Vandal cướp phá Roma.
- 476: Odoacer phế Romulus Augustulus.
Gibbon và luận điểm "man rợ và tôn giáo"
Edward Gibbon xuất bản bộ Lịch sử suy tàn và sụp đổ của Đế chế La Mã từ năm 1776 đến 1789. Ông tóm công trình của mình là mô tả "chiến thắng của sự man rợ và tôn giáo". Theo Gibbon, Kitô giáo hướng tâm trí người La Mã về thế giới bên kia, khuyến khích sự nhẫn nhục, đổ của cải và nhân lực vào nhà thờ và tu viện thay vì phục vụ nhà nước. Đồng thời, quân đội ngày càng dựa vào lính đánh thuê man tộc.
Gibbon là nhà văn lớn và đến nay vẫn được đọc. Nhưng luận điểm về Kitô giáo khó đứng vững: nửa phía Đông theo đạo còn sùng hơn mà lại tồn tại tới năm 1453. Lập luận về "suy đồi đạo đức" cũng mang dấu ấn của thời Khai sáng nhiều hơn là bằng chứng.
Hơn hai trăm nguyên nhân
Năm 1984, sử gia Đức Alexander Demandt trong cuốn Der Fall Roms tập hợp được khoảng 210 nguyên nhân mà các học giả từng đưa ra, từ "chủ nghĩa quan liêu" đến "nhiễm độc chì", từ "suy giảm dân số" đến "thiếu tinh thần". Danh sách thường được trích để chế giễu: khi mọi thứ đều là nguyên nhân thì không gì là nguyên nhân. Ngày nay giới nghiên cứu tập trung vào vài nhóm lớn.
| Nhóm giả thuyết | Người tiêu biểu | Luận điểm | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Áp lực bên ngoài | Peter Heather | Người Hung đẩy các tộc German vào đế chế; mất Bắc Phi làm cạn nguồn thuế nuôi quân | Không giải thích được vì sao phía Đông chịu áp lực tương tự mà trụ được |
| Suy thoái thật về vật chất | Bryan Ward-Perkins | Khảo cổ cho thấy gốm, ngói, tiền, cả kích thước gia súc đều tụt mạnh ở phương Tây sau thế kỷ 5 | Đó là hệ quả hơn là nguyên nhân |
| Dịch bệnh và khí hậu | Kyle Harper | Các trận dịch lớn và sự kết thúc thời kỳ khí hậu thuận lợi làm suy yếu nền tảng dân số và kinh tế | Dữ liệu khí hậu cổ còn thưa, khó định lượng tác động |
| Chuyển hoá, không sụp đổ | Peter Brown | "Thời cổ đại muộn" là thời biến đổi văn hoá sinh động, các vương quốc German kế tục chứ không phá huỷ | Bị chê là làm nhẹ đi sự đổ vỡ thật mà dân thường phải chịu |
| Khủng hoảng chính trị nội tại | Nhiều sử gia | Tranh ngôi liên miên, các tướng lĩnh lấn quyền, chính quyền tiêu hao sức vào nội chiến | Phía Đông cũng có tranh ngôi nhưng không sụp |
Tiền mất giá, thuế nặng thêm
Đồng denarius bạc từng là xương sống của nền tài chính La Mã. Để trả lương cho quân đội ngày càng đông và đắt trong thế kỷ 3, các hoàng đế liên tục giảm hàm lượng bạc. Đến khoảng những năm 260–270, đồng tiền "bạc" chỉ còn lớp mạ mỏng bên ngoài lõi đồng. Giá cả tăng vọt.
Diocletian cố chặn lạm phát bằng sắc lệnh giá trần năm 301, quy định giá tối đa cho hơn một nghìn mặt hàng và dịch vụ, vi phạm có thể bị xử tử. Theo nhà văn Lactantius, người cùng thời, kết quả là hàng hoá biến mất khỏi chợ và sắc lệnh bị bỏ không lâu sau. Diocletian cũng chuyển nhiều khoản thuế sang thu bằng hiện vật và lập một hệ thống tính thuế dựa trên đất và người.
Gánh nặng thuế đè lên giới địa chủ hội đồng thành phố (decurion), những người phải bù phần thiếu hụt. Luật thế kỷ 4 cho thấy nhà nước phải ra lệnh buộc con decurion nối chức cha, cấm họ trốn vào quân đội hay nhà thờ. Khi tầng lớp từng làm xương sống cho bộ máy tìm cách bỏ chạy, nhà nước mất đi đôi tay của mình ở địa phương.
Mất Bắc Phi: đòn chí mạng về tài chính
Nhiều sử gia, nhất là Heather, coi năm 439 là bước ngoặt. Bắc Phi, quanh Carthage, là vùng nông nghiệp giàu nhất phía Tây, cung cấp lúa mì cho Roma và một phần lớn nguồn thuế. Khi người Vandal chiếm vùng này, chính quyền phía Tây mất nguồn tiền nuôi quân. Không nuôi được quân thì phải thuê các nhóm German bằng đất đai, và mỗi lần trả bằng đất là thêm một vùng thoát khỏi hệ thống thuế. Đó là vòng xoáy đi xuống.
Phía Đông thì giữ được Ai Cập và các tỉnh giàu ở Syria, Tiểu Á, lại có kinh đô Constantinople được bảo vệ bởi những bức tường kiên cố và vị trí eo biển. Sự khác biệt về địa lý và tài chính này giải thích phần lớn vì sao một nửa sống, một nửa chết.
Dịch bệnh và khí hậu: hướng nghiên cứu mới
Trong cuốn The Fate of Rome (2017), Kyle Harper lập luận rằng thời kỳ thịnh vượng của La Mã trùng với một giai đoạn khí hậu ấm, ổn định, và sự suy yếu bắt đầu khi giai đoạn ấy kết thúc. Các trận dịch Antonine và Cyprian làm dân số giảm mạnh, ảnh hưởng tới nguồn lính và nguồn thuế. Dịch hạch Justinian năm 541 và đợt lạnh đi từ năm 536 thì xảy ra sau khi phía Tây đã mất, nhưng giáng đòn nặng vào phía Đông.
Đây là hướng nghiên cứu hấp dẫn, nhưng còn tranh luận về mức độ: dịch bệnh và khí hậu là nguyên nhân chính hay chỉ là yếu tố làm trầm trọng thêm những vấn đề chính trị có sẵn?
Những giả thuyết đã bị gạt
- Nhiễm độc chì từ ống nước và nồi nấu: được đề xuất nổi tiếng năm 1965, nhưng phần lớn chuyên gia cho rằng mức phơi nhiễm không đủ để giải thích, và giới cầm quyền phía Đông cũng dùng chì.
- Suy đồi đạo đức vì xa hoa, tiệc tùng: là lời than của chính các nhà văn La Mã ở mọi thời, kể cả thời đế chế cường thịnh nhất.
- Một ngày sụp đổ: hình dung về một trận đánh hay một cuộc cướp phá kết liễu La Mã không khớp với quá trình kéo dài hơn một thế kỷ.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện Tây La Mã gợi ý một bài học chung cho mọi tổ chức lớn: sự sụp đổ thường đến từ những vòng xoáy tự củng cố chứ không từ một cú đánh. Mất nguồn thu khiến phải nhượng bộ, nhượng bộ làm mất thêm nguồn thu. Tầng lớp trung gian bị vắt kiệt thì bỏ đi, bộ máy mất tay chân. Và việc nửa phía Đông sống sót nhắc rằng nền tảng tài chính và địa lý quyết định nhiều hơn các khẩu hiệu.
Muốn đọc thêm: The Fall of the Roman Empire của Peter Heather và The Fall of Rome and the End of Civilization của Bryan Ward-Perkins (cùng năm 2005) đặt cạnh nhau là một cuộc tranh luận thú vị. Gibbon thì nên đọc như văn chương lịch sử, kèm phần chú thích của các nhà nghiên cứu hiện đại.
Câu hỏi thường gặp
Tây La Mã sụp đổ năm nào?
Mốc thường dùng là năm 476 CN, khi Odoacer phế hoàng đế Romulus Augustulus. Tuy nhiên đây là kết thúc của một quá trình suy yếu kéo dài hơn một thế kỷ, và nhiều sử gia coi những năm 406–439 quan trọng hơn.
Nguyên nhân chính khiến La Mã sụp đổ là gì?
Không có một nguyên nhân duy nhất. Các nhóm nguyên nhân chính được bàn nhiều là áp lực của các tộc người ngoài biên giới, khủng hoảng chính trị và tài chính, việc mất Bắc Phi năm 439, cùng dịch bệnh và biến đổi khí hậu. Trọng số của từng yếu tố vẫn còn tranh luận.
Vì sao Đông La Mã không sụp đổ cùng lúc?
Phía Đông giàu hơn, giữ được Ai Cập và các tỉnh trù phú, có kinh đô Constantinople được bảo vệ tốt bởi tường thành và eo biển. Nhờ nguồn thu ổn định, họ có thể trả tiền để đẩy các mối đe doạ sang phía Tây. Đông La Mã tồn tại đến năm 1453.
Gibbon cho rằng La Mã sụp đổ vì sao?
Edward Gibbon tóm lại là do "chiến thắng của sự man rợ và tôn giáo": Kitô giáo làm giảm tinh thần công dân và quân đội dựa vào lính man tộc. Luận điểm về Kitô giáo hiện ít được chấp nhận, vì phía Đông theo đạo còn sùng hơn mà vẫn tồn tại.
Có phải La Mã sụp đổ vì nhiễm độc chì không?
Giả thuyết này nổi tiếng từ năm 1965 nhưng hầu hết chuyên gia không chấp nhận. Mức phơi nhiễm chì không đủ để giải thích sự sụp đổ, và phía Đông cũng dùng chì mà không sụp đổ cùng lúc.
