Đế chế Inca: đường mòn Andes, người chạy chasqui và dây thắt nút quipu

Đế chế Inca, người Inca gọi là Tawantinsuyu (bốn phần hợp lại), là nhà nước lớn nhất châu Mỹ trước khi người châu Âu đến, trải dọc dãy Andes từ Ecuador tới miền trung Chile. Họ cai trị hàng triệu người mà không có chữ viết, không có tiền tệ, không có xe bánh lăn. Thay vào đó là mạng đường mòn Qhapaq Ñan dài hàng chục nghìn km, hệ thống người chạy tiếp sức chasqui, các kho chứa khắp nơi, và những sợi dây thắt nút quipu để ghi số liệu. Thuế được thu bằng lao động chứ không bằng tiền.

Một đế chế trẻ

Theo các biên niên sử Tây Ban Nha thế kỷ 16, chép lại từ ký ức truyền miệng của người Inca, đế chế bắt đầu mở rộng dưới thời Pachacuti, khoảng giữa thế kỷ 15, từ thung lũng Cusco. Đến khi người Tây Ban Nha tới năm 1532, nó mới tồn tại khoảng một thế kỷ. Niên đại này dựa chủ yếu vào lời kể; một số nghiên cứu xác định niên đại bằng carbon phóng xạ gần đây gợi ý việc mở rộng có thể đã bắt đầu sớm hơn vài chục năm. Đây là vấn đề còn đang được bàn.

Dân số đế chế cũng không chắc chắn. Các ước tính dao động rộng, thường từ khoảng sáu tới hơn mười triệu người, có ước tính còn cao hơn. Con số thấp hay cao tuỳ vào cách nhà nghiên cứu đánh giá mức sụt giảm dân số do dịch bệnh sau khi người châu Âu đến.

Qhapaq Ñan: mạng đường xuyên dãy núi

Hệ thống đường của Inca, gọi chung là Qhapaq Ñan (con đường của bậc chúa tể), dài khoảng ba mươi nghìn km hoặc hơn, theo các khảo sát khác nhau. Có hai trục chính: một chạy dọc dãy Andes, một chạy dọc bờ biển, nối với nhau bằng nhiều nhánh ngang. Năm 2014, hệ thống này được UNESCO ghi vào danh sách Di sản thế giới, trải qua sáu quốc gia.

Đường được xây thích ứng với địa hình: bậc đá cắt vào sườn núi dốc, đường đắp cao qua đầm lầy, tường chắn gió trên cao nguyên. Vì không có ngựa hay xe bánh lăn, đường được làm cho người đi bộ và đàn lạc đà không bướu llama. Qua những hẻm vực sâu, người Inca làm cầu treo bằng dây cỏ bện. Cầu Q'eswachaka ở vùng Cusco đến nay vẫn được cộng đồng địa phương bện lại mỗi năm theo kỹ thuật cổ, một truyền thống được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể.

Dọc đường cứ một khoảng lại có trạm nghỉ (tambo), có kho lương, chỗ ngủ, phục vụ quan chức, quân đội và người đi công vụ. Đường không phải đường công cộng theo nghĩa ngày nay: người dân thường đi lại phải có phép.

Chasqui: tin tức chạy bằng chân người

Chasqui là những người chạy tiếp sức, đóng ở các trạm nhỏ cách nhau một quãng ngắn. Người này chạy hết chặng của mình rồi đọc thuộc lòng thông điệp hoặc trao quipu cho người kế tiếp. Các biên niên sử Tây Ban Nha kể rằng nhờ tiếp sức, tin tức có thể đi khoảng hai trăm km mỗi ngày, và triều đình ở Cusco được ăn cá biển tươi chở từ bờ biển lên. Những chi tiết như vậy có thể đã được kể phóng đại, nhưng tốc độ truyền tin vượt xa người châu Âu cùng thời là điều nhiều người chứng kiến xác nhận.

Thuế bằng lao động: mit'a và kho chứa

Đế chế Inca gần như không có thị trường và tiền tệ ở tầng nhà nước. Đơn vị xã hội cơ bản là ayllu, cộng đồng gồm các gia đình có chung tổ tiên, cùng sở hữu đất. Đất trong mỗi vùng được chia làm ba phần: cho thần linh, cho nhà nước Inca, và cho cộng đồng. Người dân trả thuế bằng cách làm việc trên đất của thần và nhà nước, cùng với lượt lao dịch luân phiên gọi là mit'a: làm đường, xây công trình, đi lính, dệt vải.

Đổi lại, nhà nước có nghĩa vụ "đáp lễ": tổ chức tiệc với chicha (bia ngô) cho người làm công, cấp lương thực khi mất mùa. Sản phẩm thu được chứa trong hàng nghìn kho (qollqa), xây trên sườn đồi thoáng gió để giữ khô. Riêng ở trung tâm hành chính Huánuco Pampa, các nhà khảo cổ đếm được hàng trăm kho. Vải dệt, đặc biệt loại vải mịn cumbi, là thứ quý nhất, được dùng để ban thưởng cho quý tộc, binh lính và đồng minh.

Nhà nhân học John Murra mô tả cách các cộng đồng Andes tận dụng nhiều tầng độ cao khác nhau, khoai tây ở trên cao, ngô ở thung lũng, bông và cá ở bờ biển, như một "quần đảo dọc". Nhà nước Inca dựa trên và mở rộng logic trao đổi ấy.

Quipu: chữ viết bằng nút dây?

Quipu (tiếng Quechua là khipu) là một sợi dây chính có nhiều sợi con treo xuống, trên đó thắt các loại nút ở những vị trí khác nhau. Người chuyên đọc và làm quipu gọi là khipukamayuq. Năm 1912, nhà khoa học Leland Locke chứng minh nhiều quipu ghi số theo hệ thập phân: vị trí nút cho biết hàng đơn vị, chục, trăm; kiểu nút cho biết chữ số. Màu dây, thứ tự sợi, hướng thắt đều có thể mang thông tin.

Quipu dùng để ghi dân số, cống nạp, hàng trong kho, lịch. Các biên niên sử Tây Ban Nha còn nói khipukamayuq dùng quipu để nhớ cả lịch sử, gia phả, luật lệ. Đây là câu hỏi lớn chưa có lời giải: quipu có ghi được câu chữ tự sự không, hay chỉ là công cụ nhắc nhớ cho người đọc vốn đã thuộc nội dung? Hiện còn khoảng một nghìn quipu trong các bảo tàng và sưu tập. Một số nghiên cứu, như của Sabine Hyland với các quipu ở làng Collata (Peru), gợi ý có thể có thành phần ghi âm tiết, nhưng phần tự sự của quipu vẫn chưa được giải mã.

Cai trị dân bị chinh phục

• Thủ lĩnh địa phương (curaca) được giữ lại, con cái họ được đưa về Cusco học, vừa là đào tạo vừa là con tin.
• Di dân (mitmaq): cả cộng đồng có thể bị chuyển đi nơi khác, đưa người trung thành tới vùng mới chiếm và đưa người hay nổi loạn đi xa.
• Ngôn ngữ chung: tiếng Quechua (runa simi, "tiếng của người") được dùng làm ngôn ngữ hành chính. Đến nay hàng triệu người ở Andes vẫn nói Quechua.
• Tôn giáo: thần Mặt trời (Inti) được đặt lên trên, nhưng các thần linh địa phương (huaca) vẫn được thờ; tượng thờ quan trọng của các vùng có khi được đưa về Cusco, như một cách giữ "con tin thiêng".
• Tổ chức thập phân: hộ dân được nhóm theo đơn vị 10, 50, 100, 500, 1.000, 10.000 để tính lao dịch.

Điểm yếu và sự sụp đổ

Như nhiều đế chế, điểm yếu của Inca nằm ở kế vị. Không có quy tắc con trưởng; ngôi vua thuộc về người con được cho là có năng lực và được các phe quý tộc ủng hộ. Một tập tục đặc biệt làm vấn đề thêm rắc rối: xác ướp của vua quá cố vẫn giữ toàn bộ đất đai, của cải và gia nhân của mình, do dòng họ của ông (panaqa) quản lý. Mỗi vua mới phải tự đi chinh phục để có tài sản riêng, tạo áp lực mở rộng không ngừng và một tầng lớp quý tộc chia phe.

Khoảng giữa những năm 1520, một dịch bệnh, nhiều khả năng là đậu mùa lan từ các vùng người châu Âu đã đến, lan xuống Andes trước cả khi người Tây Ban Nha xuất hiện. Vua Huayna Capac và người kế vị được chỉ định đều chết. Hai con trai khác là Huáscar và Atahualpa tranh ngôi trong một cuộc nội chiến tàn khốc. Khi Francisco Pizarro cùng chưa tới hai trăm người đến năm 1532, đế chế vừa ra khỏi nội chiến, dân số giảm mạnh, các dân tộc bị chinh phục chưa lâu sẵn sàng liên minh với người lạ để thoát khỏi Inca. Một nhà nước Inca kháng cự còn tồn tại ở vùng Vilcabamba đến năm 1572.

Góc nhìn hôm nay

Inca cho thấy một đế chế có thể vận hành mà không cần tiền và chữ viết theo nghĩa quen thuộc, nếu có sổ sách (quipu), đường sá và một hệ thống nghĩa vụ – đáp lễ được mọi người chấp nhận. Nó cũng cho thấy một điểm yếu quen thuộc: cấu trúc buộc mỗi đời vua phải bành trướng mới có của, và một lần kế vị đổ vỡ đúng lúc dịch bệnh có thể làm sụp cả hệ thống.

Muốn tìm hiểu: Bình luận hoàng gia về người Inca (1609) của Garcilaso de la Vega, con một quý bà Inca và một người Tây Ban Nha, là nguồn nổi tiếng nhưng có phần tô đẹp. Biên niên có tranh vẽ của Felipe Guaman Poma de Ayala (khoảng 1615) cho nhiều hình ảnh sinh động về đời sống và cả cảnh chasqui, quipu. Machu Picchu, Cusco và các đoạn Qhapaq Ñan còn lại ở Peru là nơi thấy tận mắt tài nghệ xây dựng của người Inca.