Câu "quyền lực có xu hướng làm tha hoá, và quyền lực tuyệt đối thì tha hoá tuyệt đối" là của sử gia Anh Lord Acton (1834–1902), viết trong một bức thư gửi giám mục Mandell Creighton ngày 5 tháng 4 năm 1887. Nó không phải của Machiavelli, Lincoln hay Napoleon như nhiều nơi vẫn gán. Và nguyên văn có cụm "có xu hướng" (tends to), một chữ hay bị rơi mất mà làm đổi nghĩa cả câu.
Lord Acton là ai
John Emerich Edward Dalberg-Acton sinh năm 1834 ở Napoli, trong một gia đình quý tộc Công giáo Anh có gốc gác khắp châu Âu. Vì là người Công giáo, ông không được nhận vào Cambridge thời trẻ, nên sang Munich học với sử gia và nhà thần học Ignaz von Döllinger. Ông thành một trong những người uyên bác nhất thế kỷ 19: thư viện riêng có khoảng sáu mươi nghìn cuốn, nay thuộc Đại học Cambridge.
Ông làm nghị sĩ một thời gian ngắn, được phong tước Nam tước Acton năm 1869, là bạn thân và cố vấn của thủ tướng Gladstone. Năm 1895, ông được bổ làm Giáo sư Hoàng gia môn Lịch sử Hiện đại ở Cambridge, chính nơi từng không nhận ông làm sinh viên. Ông khởi xướng bộ Cambridge Modern History nhưng mất năm 1902 trước khi bộ sách ra đời.
Acton cả đời ấp ủ viết một bộ "Lịch sử tự do", nhưng không bao giờ viết xong. Người ta gọi đó là "cuốn sách vĩ đại nhất chưa từng được viết". Phần lớn tư tưởng của ông còn lại qua các bài giảng, bài báo và thư từ.
Bức thư năm 1887: văn cảnh thật của câu nói
Mandell Creighton, một mục sư Anh giáo và sử gia, đang viết bộ Lịch sử Giáo triều thời Cải cách. Acton được mời điểm sách và thấy Creighton quá dễ dãi với các giáo hoàng thời Phục hưng, những người đã dùng toà án dị giáo, mua bán chức vụ, gây chiến. Creighton cho rằng sử gia nên hiểu người xưa theo chuẩn mực thời của họ và không nên phán xét đạo đức các bậc quyền cao.
Acton phản đối. Ông viết rằng ông không thể chấp nhận nguyên tắc phán xét giáo hoàng và vua chúa khác với người thường, với giả định rằng họ không làm điều sai. Nếu có giả định nào, thì phải là ngược lại: nghi ngờ người nắm quyền nhiều hơn, quyền càng lớn càng nghi. Rồi đến câu nổi tiếng:
Quyền lực có xu hướng làm tha hoá, và quyền lực tuyệt đối thì tha hoá tuyệt đối. Những người vĩ đại hầu như luôn là người xấu, ngay cả khi họ chỉ dùng ảnh hưởng chứ không dùng quyền uy.
Ngay sau đó ông thêm một câu ít người biết mà sắc không kém: không có tà thuyết nào tệ hơn ý cho rằng chức vụ làm cho người giữ nó trở nên thánh thiện.
Như vậy câu nói ra đời trong một cuộc tranh luận về phương pháp viết sử: sử gia có được phép phán xét đạo đức người quyền lực không? Câu trả lời của Acton là có, và phải nghiêm hơn với họ chứ không phải nhẹ tay hơn.
Bối cảnh lớn hơn: Acton và vấn đề giáo hoàng bất khả ngộ
Thái độ của Acton không đến từ hư không. Năm 1869–1870, Công đồng Vatican I họp ở Roma và thông qua tín điều giáo hoàng bất khả ngộ khi tuyên bố về đức tin và luân lý. Acton, dù là tín hữu Công giáo sùng đạo, đã đến Roma vận động các giám mục chống lại, phối hợp với thầy cũ Döllinger. Döllinger sau đó bị dứt phép thông công; Acton thì không, và vẫn giữ đạo đến cuối đời.
Với Acton, quyền lực tối thượng không bị kiểm soát là mối nguy dù nó ở tay một ông vua, một quốc hội hay một vị lãnh đạo tôn giáo. Tự do theo nghĩa của ông là sự bảo đảm rằng mỗi người được làm điều mình tin là bổn phận, chống lại ảnh hưởng của quyền uy và số đông.
Những người đã nói tương tự trước Acton
| Người nói | Năm | Ý chính |
|---|---|---|
| Montesquieu, Tinh thần pháp luật | 1748 | Kinh nghiệm muôn đời cho thấy ai có quyền cũng có xu hướng lạm quyền, cho tới khi gặp giới hạn; phải lấy quyền lực ngăn quyền lực |
| William Pitt (cha), tại Thượng viện Anh | 1770 | Quyền lực không giới hạn dễ làm hư hỏng tâm trí người nắm giữ |
| Lord Acton, thư gửi Creighton | 1887 | Quyền lực có xu hướng tha hoá, quyền lực tuyệt đối tha hoá tuyệt đối |
Acton không phát minh ra ý tưởng; ông diễn đạt nó gọn nhất. Đó là lý do câu của ông được nhớ.
Những cách hiểu sai thường gặp
Bỏ mất chữ "có xu hướng"
Bản trích phổ biến "quyền lực làm tha hoá" biến một nhận xét về xác suất thành một định luật. Acton không nói ai có quyền cũng hư. Ông nói quyền lực tạo áp lực về phía hư hỏng, và áp lực ấy càng mạnh khi quyền càng ít bị kiểm soát.
Gán cho người khác
Câu này hay bị gán cho Machiavelli, thật ra Machiavelli không quan tâm đến chuyện quyền lực làm hư người cầm quyền mà quan tâm cách giữ quyền. Một câu khác thường đi kèm, "muốn biết tính cách một người, hãy trao cho họ quyền lực", hay bị gán cho Abraham Lincoln nhưng chưa ai tìm thấy trong văn bản của Lincoln; nó có vẻ đến từ lời người khác viết về ông.
Hiểu thành lời biện hộ
Có người dùng câu của Acton theo hướng "ai có quyền rồi cũng thế cả", như một lời buông xuôi. Acton thì ngược lại: chính vì quyền lực có xu hướng tha hoá nên phải phán xét nghiêm và phải có giới hạn.
Khoa học nói gì
Tâm lý học hiện đại có nhiều nghiên cứu liên quan, và kết quả phức tạp hơn câu châm ngôn. Một số thí nghiệm cho thấy khi được đặt vào vị trí có quyền, người ta dễ hành động theo ý mình hơn và ít để ý đến góc nhìn người khác. Nhưng một nghiên cứu được trích nhiều của Serena Chen, Annette Lee-Chai và John Bargh (2001) cho thấy quyền lực làm nổi lên những mục tiêu sẵn có: người vốn hướng về cộng đồng thì khi có quyền lại hành xử rộng rãi hơn, người hướng về bản thân thì ích kỷ hơn. Nói cách khác, quyền lực có thể không tạo ra tính cách mới mà phóng to tính cách cũ.
Tâm lý học xã hội cũng đang trải qua khủng hoảng nhân rộng, nhiều kết quả về quyền lực chưa được lặp lại chắc chắn. Nên đọc những nghiên cứu này như gợi ý, không như bằng chứng cuối cùng cho câu của Acton.
Góc nhìn hôm nay
Giá trị của câu nói không nằm ở việc kết tội ai, mà ở hệ quả thực tế nó gợi ra: đừng trông cậy vào phẩm chất người nắm quyền, hãy dựng những giới hạn để phẩm chất ấy không phải là điều duy nhất bảo vệ ta. Ở quy mô nhỏ, đó là quỹ chung có hai người cùng ký, việc lớn phải bàn tập thể, người giữ tiền phải báo cáo định kỳ. Và với chính mình, khi được trao quyền dù nhỏ, nên tự hỏi có ai đủ thẳng thắn để nói với mình khi mình sai không.
Để đọc thêm: bức thư gửi Creighton được in trong tuyển tập Essays on Freedom and Power của Acton. Bài giảng nhậm chức năm 1895 của ông, "Bài giảng về nghiên cứu lịch sử", cũng có nhiều đoạn bàn về trách nhiệm đạo đức của sử gia.
Câu hỏi thường gặp
Câu "quyền lực khiến tha hoá" là của ai?
Câu này của sử gia Anh Lord Acton, trong bức thư gửi giám mục Mandell Creighton ngày 5 tháng 4 năm 1887. Nguyên văn tiếng Anh là "Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely". Nó thường bị gán nhầm cho Machiavelli hoặc các chính khách nổi tiếng.
Nguyên văn câu nói của Lord Acton là gì?
Nguyên văn: "Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely. Great men are almost always bad men." Tạm dịch: quyền lực có xu hướng làm tha hoá, và quyền lực tuyệt đối thì tha hoá tuyệt đối; những người vĩ đại hầu như luôn là người xấu.
Lord Acton viết câu đó trong hoàn cảnh nào?
Ông viết khi tranh luận với Creighton về bộ sách lịch sử giáo triều. Creighton cho rằng không nên phán xét đạo đức các giáo hoàng theo chuẩn thường, Acton phản đối và cho rằng người càng có quyền càng phải bị xét nghiêm.
Machiavelli có nói quyền lực làm tha hoá không?
Không. Machiavelli bàn cách giành và giữ quyền lực, không đưa ra nhận định rằng quyền lực làm hư người nắm nó. Câu này là của Lord Acton, viết hơn ba thế kỷ sau Quân vương.
Quyền lực có thật sự làm con người tha hoá không?
Nghiên cứu tâm lý cho kết quả phức tạp. Một số thí nghiệm cho thấy quyền lực làm người ta ít quan tâm đến góc nhìn người khác, nhưng có nghiên cứu cho thấy quyền lực chủ yếu phóng to tính cách sẵn có. Đây vẫn là lĩnh vực còn tranh luận.
