Quyền lực mềm (soft power) là khái niệm do học giả Mỹ Joseph Nye đưa ra năm 1990, chỉ khả năng đạt được điều mình muốn bằng sức hút thay vì bằng ép buộc hay trả tiền. Theo Nye, quyền lực mềm của một cộng đồng đến từ ba nguồn: văn hoá, các giá trị mà nó sống theo, và cách nó đối xử với bên ngoài khi cách ấy được coi là chính đáng. Người khác làm theo vì họ muốn, chứ không vì sợ hay vì được mua.
Khái niệm ra đời từ đâu
Nye dùng cụm "soft power" lần đầu trong cuốn Bound to Lead năm 1990 và trong một bài báo cùng năm, rồi phát triển đầy đủ trong cuốn Soft Power: The Means to Success in World Politics năm 2004. Ông đặt nó cạnh "quyền lực cứng" (hard power), gồm hai dạng là cây gậy (đe doạ, cưỡng ép) và củ cà rốt (lợi ích, tiền bạc).
Ý tưởng không hoàn toàn mới. Các nhà khoa học chính trị từ những năm 1960–1970 đã bàn về "mặt thứ hai" và "mặt thứ ba" của quyền lực: khả năng định ra chương trình nghị sự và khả năng định hình chính mong muốn của người khác (Steven Lukes, 1974). Antonio Gramsci, đầu thế kỷ 20, nói về "bá quyền văn hoá". Đóng góp của Nye là gói ý tưởng ấy vào một cụm từ dễ nhớ và áp dụng nó vào quan hệ giữa các cộng đồng.
Ba loại quyền lực: một bảng so sánh
| Loại | Cơ chế | Công cụ điển hình | Người kia làm theo vì |
|---|---|---|---|
| Quân sự (cứng) | Ép buộc, răn đe | Đe doạ, dùng vũ lực | Sợ |
| Kinh tế (cứng) | Dụ bằng lợi | Tiền, ưu đãi, trừng phạt kinh tế | Được lợi hoặc sợ mất lợi |
| Mềm | Thu hút, đặt chương trình nghị sự | Văn hoá, giá trị, uy tín, tấm gương | Muốn, ngưỡng mộ, thấy chính đáng |
Nye nhấn mạnh rằng quyền lực mềm khác "ảnh hưởng" nói chung, vì ảnh hưởng có thể đến từ đe doạ. Nó cũng khác thuyết phục đơn thuần, vì sức hút thường hoạt động không cần lời nói: người ta làm theo một tấm gương mà không ai phải mở miệng.
Lịch sử đầy những ví dụ trước khi có tên gọi
Chữ Hán và nền văn hoá Đông Á
Từ khoảng thế kỷ 7–9, nhà Đường thu hút các đoàn sứ thần và du học sinh từ Nhật Bản, Triều Tiên và nhiều nơi khác đến Trường An. Người Nhật gọi những phái đoàn này là kentoshi. Abe no Nakamaro, một du học sinh Nhật sang Đường năm 717, đỗ đạt, làm quan cho nhà Đường và từng giữ chức ở An Nam đô hộ phủ. Nhật Bản thời Nara mô phỏng luật lệ, cách quy hoạch kinh đô và chữ viết của nhà Đường mà không bị ai ép. Sức hút của một nền văn minh, chứ không phải quân đội, đã lan chữ Hán và Nho học ra khắp vùng.
Tiếng Pháp và ngôn ngữ ngoại giao châu Âu
Từ cuối thế kỷ 17, dưới thời Louis XIV, triều đình Versailles trở thành khuôn mẫu cho giới quý tộc châu Âu: kiến trúc, thời trang, nghi lễ, ẩm thực. Tiếng Pháp dần thay tiếng Latin làm ngôn ngữ ngoại giao; Hoà ước Rastatt năm 1714 thường được nêu là một mốc khi văn bản chính được viết bằng tiếng Pháp. Đến thế kỷ 18, vua Phổ Friedrich II viết sách bằng tiếng Pháp, triều đình Nga nói tiếng Pháp. Sức hút văn hoá ấy kéo dài tới tận thế kỷ 19.
Văn hoá Hy Lạp sau Alexander
Sau các cuộc chinh phục của Alexander, tiếng Hy Lạp và lối sống Hy Lạp lan khắp vùng Địa Trung Hải và Trung Đông. Đến khi La Mã chinh phục Hy Lạp về quân sự, chính người La Mã lại chịu ảnh hưởng văn hoá Hy Lạp sâu sắc. Nhà thơ Horace có câu nổi tiếng: Hy Lạp bị chinh phục đã chinh phục kẻ chiến thắng man rợ.
Tư tưởng phương Đông đã nói điều tương tự
Người đọc Việt Nam sẽ thấy khái niệm của Nye có họ hàng gần với Nho gia và Đạo gia. Mạnh Tử viết: lấy sức phục người thì người không phục thật lòng, chỉ vì sức không đủ chống; lấy đức phục người thì người vui lòng mà phục thật (Mạnh Tử, Công Tôn Sửu thượng). Khổng Tử nói người ở xa không phục thì sửa văn đức cho họ tự đến (Luận ngữ, Quý thị). Đạo Đức Kinh chương 66 nói sông biển làm vua trăm khe vì ở chỗ thấp.
Điểm khác là Nho gia nói về đức của người cai trị, còn Nye nói về sức hút của cả một xã hội, phần lớn nằm ngoài tay nhà cầm quyền.
Đặc điểm và giới hạn của quyền lực mềm
- Phụ thuộc người nhận: sức hút chỉ có khi bên kia thấy hấp dẫn. Một món ăn, một bộ phim, một lối sống có thể được người nước này mê mà người nước khác thờ ơ.
- Khó kiểm soát: Nye nhấn mạnh phần lớn quyền lực mềm đến từ xã hội dân sự, nghệ sĩ, trường học, doanh nghiệp, chứ không phải nhà nước. Chính quyền có thể làm hỏng nó nhanh hơn là tạo ra nó.
- Chậm: xây sức hút mất nhiều thế hệ, đánh mất có khi chỉ trong vài năm.
- Không thay được quyền lực cứng: Nye về sau đề xuất khái niệm "quyền lực thông minh" (smart power) để chỉ việc kết hợp khéo léo cả hai.
- Khó đo: các bảng xếp hạng quyền lực mềm dựa trên khảo sát và chỉ số gián tiếp; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chúng chỉ đo được một phần.
Cũng cần phân biệt quyền lực mềm với tuyên truyền. Nye cho rằng tuyên truyền bị nhận ra là tuyên truyền thì mất sức hút; quyền lực mềm bền nhất đến từ sự đáng tin.
Quyền lực mềm trong đời thường
Dù sinh ra để phân tích quan hệ giữa các cộng đồng lớn, khái niệm này áp vào quy mô nhỏ rất tự nhiên. Một người hàng xóm được cả xóm hỏi ý kiến không vì chức vụ mà vì sống tử tế và hiểu biết. Một người thầy khiến học trò tự giác đọc sách vì muốn giống thầy. Một làng nghề được người ta tìm đến vì tiếng tăm chất lượng qua nhiều đời. Đó đều là quyền lực theo nghĩa của Nye: khiến người khác muốn điều mình muốn.
Đi kèm là một lời cảnh giác. Sức hút có thể bị dùng để lôi kéo người khác vào việc không có lợi cho họ. Nhận ra mình đang bị cuốn theo vì ngưỡng mộ chứ không vì lý lẽ là bước đầu tiên để tự quyết định tỉnh táo.
Góc nhìn hôm nay
Bài học chính của Nye đơn giản: cách tốn ít chi phí nhất để có người đồng hành là khiến họ tự muốn đồng hành. Muốn hiểu sâu, nên đọc chương đầu cuốn Soft Power (2004), nơi Nye tự định nghĩa và phân biệt các khái niệm. Để thấy quyền lực mềm trong lịch sử, có thể đọc về thời Đường và các phái đoàn kentoshi, hoặc thăm các di tích Nho học như Văn Miếu – Quốc Tử Giám để thấy một hệ tư tưởng được tiếp nhận và biến đổi thế nào ở nơi xa quê hương của nó.
Câu hỏi thường gặp
Quyền lực mềm là gì?
Quyền lực mềm là khả năng đạt mục đích bằng sức hút, khiến người khác tự muốn điều mình muốn, thay vì ép buộc hoặc trả tiền. Khái niệm do Joseph Nye đưa ra năm 1990, dựa trên ba nguồn chính: văn hoá, giá trị và cách ứng xử được coi là chính đáng.
Quyền lực mềm khác quyền lực cứng thế nào?
Quyền lực cứng dựa trên cây gậy (đe doạ, vũ lực) và củ cà rốt (tiền, lợi ích). Quyền lực mềm dựa trên sức thu hút và uy tín. Bên chịu quyền lực cứng làm theo vì sợ hoặc vì lợi, bên chịu quyền lực mềm làm theo vì muốn.
Joseph Nye là ai?
Joseph Nye là giáo sư khoa học chính trị người Mỹ, gắn bó lâu năm với Đại học Harvard. Ông được biết đến nhiều nhất với khái niệm quyền lực mềm, trình bày trong cuốn Bound to Lead (1990) và Soft Power (2004), sau đó là khái niệm quyền lực thông minh.
Quyền lực thông minh là gì?
Quyền lực thông minh (smart power) là khái niệm Nye dùng để chỉ việc kết hợp khéo léo quyền lực cứng và quyền lực mềm tuỳ hoàn cảnh. Nó ra đời để trả lời phê bình rằng quyền lực mềm một mình không đủ.
Có ví dụ lịch sử nào về quyền lực mềm?
Ví dụ quen thuộc là sức hút của văn minh nhà Đường khiến Nhật Bản tự nguyện cử người sang học và mô phỏng luật lệ, chữ viết. Một ví dụ khác là tiếng Pháp trở thành ngôn ngữ ngoại giao châu Âu từ thế kỷ 17–18 nhờ uy thế văn hoá của triều đình Versailles.
