Sứ đoàn Macartney 1793: nước Anh đến triều đình vua Càn Long và bị từ chối

Sứ đoàn Macartney là phái bộ ngoại giao đầu tiên của nước Anh tới triều đình nhà Thanh, do bá tước George Macartney dẫn đầu, được vua Càn Long tiếp tại hành cung Nhiệt Hà (Thừa Đức) ngày 14 tháng 9 năm 1793. Anh muốn đặt sứ quán thường trú ở Bắc Kinh và mở thêm cảng buôn bán; Càn Long từ chối tất cả trong một bức chiếu gửi vua George III. Cuộc gặp thường được kể như cuộc đụng độ giữa hai quan niệm về trật tự thế giới: một bên coi các nước là ngang hàng và buôn bán tự do, một bên coi mọi nước ngoài là phiên thuộc đến triều cống.

Nước Anh muốn gì

Cuối thế kỷ 18, nước Anh mua trà Trung Hoa với khối lượng khổng lồ, nhưng chỉ được buôn bán ở Quảng Châu, qua hệ thống Công hành, với nhiều hạn chế và phí tổn. Công ty Đông Ấn và chính phủ Anh muốn thay đổi điều đó bằng con đường ngoại giao. Danh sách yêu cầu Macartney mang theo gồm:

1. Cho đặt một sứ thần thường trú ở Bắc Kinh.
2. Cho thương nhân Anh buôn bán ở Chu Sơn, Ninh Ba và Thiên Tân.
3. Cho một kho hàng ở Bắc Kinh như người Nga từng có.
4. Cho một hòn đảo nhỏ gần Chu Sơn làm nơi cư trú và chứa hàng.
5. Cho một khu đất gần Quảng Châu với quyền tự do đi lại hơn.
6. Giảm và công khai các khoản thuế, phí.

Nhìn danh sách này, có thể thấy người Anh đến với tư thế một nước ngang hàng đề nghị một hiệp ước thương mại. Họ không hiểu, hoặc không muốn hiểu, rằng trong mắt triều Thanh, một sứ đoàn từ xa tới chỉ có thể là sứ đoàn đến chúc thọ và triều cống.

Đường đi và đoàn người

Sứ đoàn rời cảng Portsmouth tháng 9 năm 1792, trên chiến hạm HMS Lion và tàu Hindostan của Công ty Đông Ấn, cùng vài tàu nhỏ. Tổng cộng khoảng bảy trăm người, kể cả thuỷ thủ và lính. Thành phần chính gồm Macartney; phó sứ George Leonard Staunton; con trai ông là George Thomas Staunton, một cậu bé mười hai tuổi học tiếng Hán trên tàu; họa sĩ William Alexander; các nhà khoa học, bác sĩ, lính cận vệ, nhạc công.

Vấn đề phiên dịch rất khó: nước Anh gần như không có ai biết tiếng Hán. Đoàn phải đưa theo hai linh mục người Hoa học ở một chủng viện tại Naples, giao tiếp với họ bằng tiếng Latin hoặc tiếng Ý. Một trong hai người rời đoàn khi tới Macau vì sợ bị trừng phạt; người còn lại là Lý Tự Tiêu (Jacobus Li) theo đoàn tới cùng. Bản thân cậu bé Staunton về sau trở thành một trong những chuyên gia Hán học đầu tiên của nước Anh.

Đoàn mang theo quà tặng được chọn để khoe trình độ khoa học, kỹ thuật của nước Anh: một mô hình vũ trụ cơ khí (planetarium), kính thiên văn, khí cầu, xe ngựa, súng, đồ sứ Wedgwood, mô hình tàu chiến.

Lá cờ "cống sứ" và cuộc tranh cãi về cái lạy

Khi sứ đoàn lên bờ ở vùng Thiên Tân và đi tiếp vào nội địa, các thuyền chở họ được cắm cờ với dòng chữ cho biết đây là "cống sứ" của nước Anh. Macartney biết điều đó nhưng quyết định không phản đối để tránh đổ vỡ ngay từ đầu.

Vấn đề lớn nhất là nghi thức yết kiến. Theo lễ nhà Thanh, sứ thần phải làm lễ "tam quỳ cửu khấu": ba lần quỳ, chín lần dập đầu. Macartney từ chối, đề nghị chỉ quỳ một gối như trước vua Anh, hoặc sẽ dập đầu nếu một quan Thanh cùng cấp cũng làm lễ như vậy trước chân dung vua George III. Theo ghi chép phía Anh, cuối cùng ông được phép quỳ một gối. Sử liệu phía Thanh và một số nhà nghiên cứu cho rằng chuyện này không rõ ràng như vậy, và các quan Thanh có thể đã trình bày lại với triều đình theo cách giữ thể diện. Đến nay giới sử học vẫn tranh luận ông đã thực sự làm gì.

Điều chắc chắn là với cả hai bên, cái lạy không phải chuyện lễ phép vặt vãnh. Nó là lời tuyên bố công khai về thứ bậc giữa hai vua: ai đứng trên ai.

Chiếu thư của Càn Long gửi George III

Ngày 14 tháng 9 năm 1793, Macartney được tiếp trong một chiếc lều lớn ở vườn hành cung Nhiệt Hà, nhân dịp mừng thọ tám mươi ba tuổi của Càn Long (tính theo tuổi mụ). Buổi tiếp diễn ra trang trọng và lịch sự. Nhưng vài tuần sau, khi đoàn trở lại Bắc Kinh, triều đình trao cho họ hai bức chiếu trả lời vua Anh, bác bỏ tất cả yêu cầu.

Đoạn được trích nhiều nhất của chiếu thư có ý rằng: thiên triều vật sản phong phú, không thiếu thứ gì, vốn không cần nhờ hàng hoá của nước ngoài; sở dĩ cho buôn bán ở Quảng Châu chỉ là để ban ơn cho các nước. Chiếu thư khen vua Anh có lòng hướng về giáo hoá, nhưng cho rằng việc đặt sứ thần thường trú là trái với lệ của thiên triều, và mọi yêu cầu khác đều không thể chấp thuận.

Sứ đoàn rời Bắc Kinh tháng 10 năm 1793, đi đường bộ và đường sông xuống Quảng Châu, về tới Anh năm 1794.

Cuộc tranh luận của các nhà sử học

Có hai cách nhìn lớn về sứ đoàn Macartney:

Các nghiên cứu lưu trữ gần đây cho thấy triều Thanh có quan tâm đến các món quà kỹ thuật hơn lời lẽ trong chiếu thư gợi ra, và các quan chức địa phương được lệnh tăng cường phòng bị ven biển sau khi sứ đoàn rời đi. Nghĩa là lời "không thiếu thứ gì" là lời nói trước công chúng, không hẳn là toàn bộ suy nghĩ của triều đình.

Những gì sứ đoàn mang về

Về mục tiêu ngoại giao, sứ đoàn thất bại hoàn toàn. Nhưng về thông tin, nó mang về rất nhiều: nhật ký của Macartney, sách của Staunton, những bức vẽ của William Alexander về phong cảnh, con người, thuyền bè Trung Hoa. Macartney viết trong nhật ký một nhận xét nổi tiếng, so nhà Thanh với một chiến hạm cũ kỹ, có thể còn trôi nổi được một thời gian nhờ các thuyền trưởng giỏi, nhưng sẽ không bao giờ được đóng mới. Nhận xét ấy cho thấy người Anh đã bắt đầu đánh giá sức mạnh thật của nhà Thanh, chứ không chỉ vẻ huy hoàng bề ngoài.

Năm 1816, nước Anh cử thêm sứ đoàn Amherst. Lần này cuộc tranh cãi về cái lạy còn gay gắt hơn, và sứ đoàn bị đuổi về mà không được yết kiến vua Gia Khánh. Hai thập kỷ sau là Chiến tranh Nha phiến.

Bài học về đàm phán

• Hai bên không cùng định nghĩa về cuộc gặp. Anh tưởng đến bàn hiệp ước; Thanh tưởng đón sứ triều cống. Khi khung đã lệch, nội dung khó gặp nhau.
• Nghi thức là nội dung. Một cái quỳ gối hay dập đầu chứa đựng cả quan niệm về trật tự thế giới.
• Thiếu người phiên dịch là thiếu đôi tai. Một quốc gia muốn đàm phán với nước lớn mà không có người hiểu ngôn ngữ của họ là tự trói tay mình.
• Lời từ chối công khai và suy nghĩ thật có thể khác nhau. Đọc chiếu thư mà không đọc lưu trữ nội bộ sẽ hiểu sai triều Thanh.

Muốn tìm hiểu thêm

Hành cung Thừa Đức (Tị Thử Sơn Trang) ở tỉnh Hà Bắc là di sản thế giới, có thể hình dung khung cảnh buổi tiếp năm 1793. Các bức vẽ của William Alexander đang được lưu ở Thư viện Anh và nhiều bảo tàng. Sách nên đọc: Ritual and Diplomacy: The Macartney Mission to China 1792–1794 do Robert Bickers biên tập, và The Perils of Interpreting của Henrietta Harrison về vai trò của phiên dịch Lý Tự Tiêu và cậu bé Staunton.